Cơ sở lý luận và thực tiễn mở rộng diện bao phủ BHXH với lao động khu vực phi chính thức Bài 1: Khuyến nghị, kinh nghiệm quốc tế

29/01/2019 11:12:44

Công ước và khuyến nghị của ILO

Chính sách an sinh xã hội cho người cao tuổi nói chung và chính sách BHXH (chế độ hưu trí) cho người cao tuổi nói riêng luôn được tổ chức lao động quốc tế quan tâm và khuyến nghị các nước thành viên thực hiện. Các điều 25, 26 và 27 của Công ước số 102 của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) ký năm 1952 đã nêu cụ thể như sau:

“Điều 25

Mọi Nước thành viên chịu hiệu lực của Phần này trong Công ước phải đảm bảo cho những người được bảo vệ được nhận trợ cấp tuổi già (hưu bổng) theo những Điều sau đây của Phần này.

Điều 26

1. Trường hợp bảo vệ là tình trạng sống lâu hơn một độ tuổi được quy định.

2. Độ tuổi quy định không được quá 65. Tuy nhiên, các cơ quan có thẩm quyền có thể ấn định một độ tuổi cao hơn, xét theo khả năng làm việc của những người cao tuổi trong nước đó.

3. Pháp luật hoặc quy định quốc gia có thể đình chỉ trợ cấp nếu người thụ hưởng tiến hành những hoạt động có thu nhập đã được quy định, hoặc có thể giảm bớt trợ cấp có tính chất đóng góp khi thu nhập của người đó vượt quá một mức quy định và có thể giảm bớt trợ cấp không có tính chất đóng góp khi thu nhập hay những phương tiện sinh sống khác của người đó, hoặc cả hai thứ cộng lại, vượt quá một mức quy định.

Điều 27

Những người được bảo vệ phải bao gồm: 

a) những loại làm công ăn lương được quy định, tổng số ít nhất chiếm 50% toàn bộ những người làm công ăn lương;

b) hoặc những loại được quy định trong dân số hoạt động kinh tế, tổng số ít nhất chiếm 20% toàn bộ những người thường trú;

c) hoặc mọi người thường trú mà phương tiện sinh sống trong khi trường hợp bảo vệ xảy ra không vượt quá giới hạn quy định theo Điều 67;

d) hoặc, khi đã có bản tuyên bố để áp dụng Điều 3, phải bao gồm những loại làm công ăn lương được quy định, tổng số ít nhất chiếm 50% toàn bộ những

người làm công ăn lương làm việc trong các doanh nghiệp công nghiệp đang sử dụng 20 người trở lên.”

Theo đó, trong dân số hoạt động kinh tế, tổng số ít nhất chiếm 20% toàn bộ những người thường trú có trợ cấp hưu trí. Bên cạnh đó, Khuyến nghị R202 năm 2012 của ILO, cũng nêu rõ:

Sàn an sinh xã hội theo ít nhất cần đảm bảo các cam kết sau:

(a) Tiếp cận đến, tùy theo mức xác định ở mỗi quốc gia, các hàng hóa, dịch vụ, hợp thành gói chăm sóc y tế thiết yếu bao gồm cả chăm sóc thai sản, với sự đáp ứng đầy đủ các tiêu chí về mức độ sẵn có, khả năng tiếp cận, chấp nhận và chất lượng;

(b) Đảm bảo thu nhập cho trẻ em, tối thiểu theo mức xác định ở mỗi quốc gia, hỗ trợ tiếp cận các chương trình dinh dưỡng, giáo dục, chăm sóc và các hàng hóa dịch vụ thiết yếu khác;

(c) Đảm bảo thu nhập cơ bản, tối thiểu theo mức xác định ở mỗi quốc gia, dành cho người trong độ tuổi lao động nhưng không kiếm đủ thu nhập, cụ thể do ốm đau, thất nghiệp, thai sản và khuyết tật; và

(d) Đảm bảo thu nhập cơ bản, tối thiểu theo mức xác định ở mỗi quốc gia, dành cho người già.

Nhìn chung, theo công ước và khuyến nghị của ILO đều cho rằng cần đảm bảo thu nhập tối thiểu cho người cao tuổi chủ yếu trước đó họ làm việc ở khu vực phi chính thức, có sự hỗ trợ của nhà nước. Do vậy, mở rộng BHXH đối với lao động khu vực phi chính thức là một nhu cầu tất yếu.

Kinh nghiệm quốc tế

Kinh nghiệm của Pháp

BHXH cho nông dân Pháp ra đời từ rất sớm, do người nông dân thành lập các quỹ tự bảo hiểm cho mình, vào cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20. Một tổ chức được Nhà nước tài trợ là Tổ chức Tương tế xã hội nông nghiệp có chức năng của một cơ quan thực hiện BHXH đối với nông dân và những người hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp. Tổ chức Tương tế xã hội nông nghiệp được Nhà nước tài trợ áp dụng các chế độ sau: BHXH cho nông dân (bảo hiểm bệnh tật, sinh đẻ, thương tật, tử vong); trả tiền hưu trí cho nông dân; BHXH hưu trí đối với những người hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp; BHTN lao động và bệnh nghề nghiệp đối với người làm công.

Nhân viên phần lớn là người tình nguyện có mặt tại các xã, tổng. Quỹ Tương tế xã hội nông nghiệp có ở các tỉnh hoặc liên tỉnh và 3 quỹ Trung ương ở cấp quốc gia. Việc quản lý được đảm nhận bởi các đại diện do nông dân, người làm công nông dân có sử dụng lao động bầu ra; đại diện do các hộ gia đình và hai đại diện trong số nhân sự của quỹ do bên kinh doanh chỉ định. Mỗi quỹ cấp tỉnh có trách nhiệm về các khoản đóng góp và trả các khoản tiền. Ba quỹ Trung ương đảm nhận việc thực hiện chính sách xã hội nông nghiệp dưới sự chỉ đạo của cùng một hội đồng quản trị.

Hình thức đóng phí: do đặc điểm thu nhập của người dân nông thôn, để có cách đóng góp BHXH phù hợp khác với khu vực làm công ăn lương, cơ quan BHXH tính toán mức đóng, sau đó tính ra số điểm, mỗi điểm tại mỗi thời điểm có thể khác nhau tùy vào giá trị đồng tiền tại thời điểm tính và tổng lượng tiền dự kiến cơ quan BHXH thu được trong năm.

Kinh nghiệm của Hoa Kỳ

Hoa kỳ là một trong năm quốc gia đông dân nhất thế giới. Hoa Kỳ thực hiện đa dạng hóa các loại hình BHXH với 4 loại hình chủ yếu: BHXH bắt buộc, BHXH tự nguyện, BHXH quân nhân và Quỹ hưu trí. Trong đó BHXH bắt buộc là một hệ thống toàn quốc có liên quan đến 95% lực lượng lao động thuộc đối tượng tham gia (148 triệu người), chủ yếu là lao động làm việc trong cơ quan Nhà nước và các doanh nghiệp. Tiền trợ cấp về BHXH chỉ đáp ứng nhu cầu tối thiểu về tài chính cho người lao động. Nên họ phải tìm kiếm nguồn thu nhập bổ sung khác như tiền tiết kiệm, tiền BHXH tự nguyện.

Hoa Kỳ thực hiện rộng rãi việc tư nhân hóa loại hình BHXH tự nguyện, chủ yếu cho các doanh nghiệp tư nhân lập ra để phục vụ người lao động. Trong tổng số 05 triệu doanh nghiệp có khoảng 700 ngàn doanh nghiệp đã thực hiện đóng BHXH tự nguyện với tổng số khoảng 50 triệu người. Người lao động có thể vừa tham gia BHXH bắt buộc, vừa có thể tham gia BHXH tự nguyện.

Quỹ BHXH tự nguyện được hình thành từ sự đóng góp của cả người lao động, người sử dụng lao động. Mức đóng góp tối thiểu được quy định theo Luật BHXH và Luật Thuế do Hạ Viện ban hành, các mức khác do người tổ chức BHXH tự nguyện quy định và phải được Bộ Lao động chấp thuận. Luật cũng quy định người nhận lương hưu cao phải nộp thuế thu nhập. Quỹ BHXH tự nguyện hiện nay rất lớn, chiếm tới 20% thị trường tài chính Hoa Kỳ.

BHXH tự nguyện chỉ quy định áp dụng chế độ hưu trí, hiện tại có hai dạng xác định trợ cấp hưu trí như sau:

Dạng cũ: Mức trợ cấp được xác định theo số năm đóng góp, tỷ lệ đóng góp do Hạ Viện quy định bằng 4% tiền lương tháng, người sử dụng lao động không phải đóng góp hàng tháng mà đóng góp hàng năm. Tỷ lệ hưởng trợ cấp hưu trí là 1% cho một năm đóng góp. Ví dụ: một lao động làm việc trong thời gian 30 năm cho một chủ sử dụng lao động, nghĩa là phải đóng 30 năm BHXH, thì được hưởng 30% trợ cấp tiền lương. Phần lớn người lao động tham gia loại hình BHXH này được trợ cấp từ 25-40% tiền lương hàng tháng.

Dạng mới: Mức đóng góp xác định theo hình thức tài khoản cá nhân (Quỹ tiết kiệm phòng xa). Trợ cấp được xác định trên cơ sở số tiền đóng góp của người lao động, tiền lãi thu được do đầu tư được thông báo hàng năm; đồng thời thông báo cả mức trợ cấp sẽ được nhận theo số tiền đóng góp tương ứng cho người lao động. Người lao động có quyền tham gia xem xét, kiểm tra quá trình đầu tư bằng số tiền đóng góp của mình. Do đó, mức trợ cấp theo dạng này không cố định mà phụ thuộc vào mức đóng góp và hiệu quả đầu tư. Người lao động có quyền lựa chọn nhận trợ cấp một lần hoặc nhận thường kỳ hàng tháng.

Hiện nay, số lao động tham gia loại hình BHXH tự nguyện phân đều cho cả hai dạng trên những xu hướng đang chuyển dần từ dạng cũ sang dạng mới (tài khoản cá nhân). Theo số liệu của Viện Nghiên cứu trợ cấp của người lao động, hiện 97% lao động nông nghiệp, 40% lao động trong ngành tiểu thủ công nghiệp và lao động làm việc trong khu vực phi kết cấu (phi chính thức) đã tham gia loại hình BHXH tự nguyện của tư nhân.

Với loại hình BHXH tự nguyện, vai trò của Nhà nước đối với Quỹ BHXH tự nguyện rất quan trọng. Nhà nước có cơ quan bảo hiểm quỹ trợ cấp để bảo hiểm cho Quỹ BHXH tự nguyện trong các trường hợp quỹ có nguy cơ đổ vỡ. Ngoài ra còn có các tổ chức phi chính phủ cũng theo dõi về BHXH, đây là cơ quan có ảnh hưởng rất lớn đến sự nghiệp BHXH, có thể phản đối toàn bộ chính sách hoặc phản đối với con số của chính sách BHXH đưa ra. Vai trò của tổ chức này là tư vấn cho Hạ nghị viện trong việc đề ra chính sách; đưa lên báo chí, phương tiện thông tin đại chúng, tuyên truyền về chính sách và giám sát, theo dõi thực hiện. Thường các tổ chức phi chính phủ này đại diện cho người nghèo, người yếu thế không có tiếng nói trong Hạ Viện đối với chính sách BHXH nhưng lại có tiếng nói hữu hiệu trong nhân dân.

Kinh nghiệm của Trung Quốc

BHXH tự nguyện ở Trung Quốc được thực hiện dưới hai hình thức là chương trình bảo hiểm hưu trí bổ sung và chương trình bảo hiểm tự nguyện nông thôn. Trong đó, chương trình hưu trí bắt buộc được áp dụng cho lao động ở khu vực thành thị; còn lao động ở khu vực nông thôn tham gia chương trình hưu trí tự nguyện.

Chương trình bảo hiểm tự nguyện ở nông thôn được thực hiện như một chương trình tiết kiệm cá nhân, trong đó mức đóng hay tỷ lệ đóng do người lao động tự chọn. Đối tượng tham gia là lao động làm việc trong các hợp tác xã ở khu vực nông thôn. Mức đóng hay tỷ lệ đóng quỹ là tự nguyện, hợp tác xã và người lao động có thể đóng cùng một mức nhưng cũng có thể đóng với mức khác nhau, tùy thuộc vào điều kiện của từng hợp tác xã, người lao động.

Phương thức đóng của người lao động là tự nguyện, không hạn chế tuổi tác, có thể đóng một hay nhiều lần, tùy thuộc vào điều kiện, hoàn cảnh của người lao động. Mức hưởng BHXH hàng tháng của người nghỉ hưu được xác định trên cơ sở lấy tổng số tiền trên tài khoản cá nhân chi 216 tháng (18 năm).

Phương thức hưởng rất linh hoạt, người lao động có thể được nhận tiền hàng tháng hoặc có thể được nhận một lần. Trong quá trình đóng quỹ, người lao động có thể nhận lại tiền đóng của mình trong trường hợp như phải di chuyển chỗ ở sang tỉnh khác hoặc có lý do chính đáng khác nhưng chỉ được nhận lại số tiền do chính bản thân mình đóng góp, còn phần đóng của hợp tác xã thì người lao động không được nhận.

Điều kiện hưởng: Người lao động tham gia quỹ và số tiền được hưởng trong tài khoản của cá nhân; người lao động được nhận chế độ BHXH khi nam đủ 60 tuổi, nữ đủ 55 tuổi trở lên.

Chính sách khuyến khích: Thực hiện chính sách khuyến khích thông qua lãi suất tài khoản cá nhân, với mức hiện nay bằng 2,5%, trong khi đó lãi suất gửi tiết kiệm một năm là 1,9% và lãi suất được tính gộp (tức là lãi được cộng vào vốn), đây là biện pháp khuyến khích mạnh mẽ người lao động tham gia đóng quỹ. Người lao động chỉ phải trừ chi phí quản lý 3% trong năm đầu đóng quỹ, từ năm thứ hai không phải trừ một loại chi phí nào khác. Trong những trường hợp thiếu chi phí quản lý sẽ được bổ sung từ ngân sách của địa phương.

Bộ máy quản lý thuộc chương trình bảo hiểm tự nguyện nông thôn của tỉnh hiện nay có 205 người, được chia thành 4 cấp, có chức năng nhiệm vụ như sau:

Cấp tỉnh: có trách nhiệm xây dựng chương trình, ban hành cơ chế, chính sách chung của địa phương.

Hạt, quận: có nhiệm vụ thể chế hóa cơ chế, chính sách do cấp tỉnh ban hành.

Cơ sở (thị trấn): Thực hiện đăn ký tham gia Quỹ BHTN nông thôn đối với hợp tác xã, người lao động.

Làng: Thực hiện việc thu tiền của hợp tác xã, người lao động.

Giữa các cấp có mối quan hệ rất chặt chẽ, thường xuyên có sự trao đổi, liên hệ với nhau trong công việc. Nhờ đó đã góp phần thúc đẩy hoạt động của chương trình nhịp nhàng và đồng bộ.

Năm 2009, Chính phủ Trung Quốc bắt đầu triển khai loại hình mới về thí điểm bảo hiểm dưỡng lão cho người nông dân. Chính sách này nhằm mục tiêu xây dựng chế độ lương hưu mới cho ngời nông dân, kết hợp giữa việc cá nhân đóng góp, tập thể và chính phủ hỗ trợ đảm bảo người cao tuổi nông thôn có cuộc sống cơ bản. Năm 2009, thí điểm 10% huyện (thành phố, xã) của cả nước, sau đó dần dần mở rộng phạm vi thí điểm, trước năm 2020, cơ bản thực hiện trên phạm vi cả nước. Quá trình thực hiện chính sách nhằm thể hiện sâu rộng quan điểm phát triển khoa học, nhanh chóng thiết lập hệ thống An sinh xã hội của cư dân nông thôn và thành thị, từng bước giải quyết vấn đề lương hưu cho người nông dân.

Đối tượng là nông dân đủ 16 tuổi (không bao gồm học sinh), không tham gia chương trình hưu trí cho công nhân viên chức thành thị cũng có quyền tham gia chính sách này (bảo hiểm dưỡng lão). Nguyên tắc cơ bản của việc thí điểm lương hưu mới cho người nông dân là phải bảo đảm về mặt cơ bản, bao phủ rộng, có tính đàn hồi linh hoạt, có tính bền vững. Xuất phát từ thực tế, nông dân phát triển từ trình độ thấp, cho nên tiêu chuẩn tăng vốn và tiêu chuẩn đãi ngộ phải chấp nhận năng lực tương ứng với các mặt phát triển kinh tế. Cá nhân (gia đình), tập thể, Chính phủ phân chia trách nhiệm hợp lý, quyền lợi và nghĩa vụ đi liền với nhau. Chính phủ chỉ đạo, nông dân tự nguyện phối hợp, hướng dẫn cư dân nông thôn tham gia bảo hiểm rộng rãi. Trung ương quyết định nguyên tắc cơ bản và chính sách chủ yếu, địa phương đưa ra biện pháp cụ thể, chính quyền địa phương thực hiện việc quản lý số người tham gia bảo hiểm./.

(Bài sau: Nhu cầu BHXH đối với lao động khu vực phi chính thức ở Việt Nam)

TS. Bùi Sỹ Tuấn - Phó Chánh Văn phòng, Bộ LĐTB&XH

Viết bình luận

Tạp chí Bảo Hiểm Xã Hội

Tạp chí Bảo Hiểm Xã Hội

Open:

Phone: 0436 281 539

150 Phố Vọng, Thanh Xuân Hà Nội, Việt Nam