Đào tạo, xây dựng đội ngũ báo chí

05/08/2014 18:52:22
Trước năm 1945, Hồ Chí Minh đã ít nhiều đề cập đến việc xây dựng đội ngũ những người làm báo. Tuy nhiên, vấn đề này được đề cập một cách hệ thống và chi tiết chủ yếu là từ sau năm 1945. Sau khi nước nhà giành được độc lập, Hồ Chí Minh, với tư cách là người đứng đầu Chính phủ, đã rất chăm lo đến việc đào tạo, xây dựng đội ngũ báo chí cách mạng. Người đòi hỏi những người làm báo phải vững vàng về lập trường chính trị, thành thạo chuyên môn nghiệp vụ và có đạo đức nghề nghiệp trong sáng.

Lập trường chính trị vững chắc
Tại sao người làm báo cần có bản lĩnh chính trị vững chắc? Trong bài nói chuyện tại Đại hội lần thứ II Hội Nhà báo Việt Nam, Hồ Chí Minh khẳng định: “Báo chí của chúng ta thì cần phải phục vụ nhân dân lao động, phục vụ chủ nghĩa xã hội, phục vụ cho đấu tranh thực hiện thống nhất nước nhà, cho hòa bình thế giới. Chính vì thế cho nên tất cả những người làm báo (người viết, người in, người sửa bài, người phát hành, v.v…) phải có lập trường chính trị vững chắc. Chính trị phải làm chủ. Đường lối chính trị đúng thì những việc khác mới đúng được. Cho nên các báo chí của ta đều phải có đường lối chính trị đúng” (HCM toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, tập 9, tr.414).
Báo chí gắn liền với chính trị. Làm báo cũng có nghĩa là hoạt động chính trị. Hơn thế nữa, “báo chí là một mặt trận”, một mặt trận trong cuộc đấu tranh phò chính trừ tà này. “Cây bút là vũ khí sắc bén, bài báo là tờ hịch cách mạng để động viên quần chúng đoàn kết đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân cũ và mới, chống chủ nghĩa đế quốc…vì độc lập dân tộc, tiến bộ xã hội và hòa bình thế giới”. Vì thế “cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng”. Sự đấu tranh trên mặt trận báo chí nói riêng, mặt trận văn hóa nói chung cũng khó khăn và cam go như sự đấu tranh trên mặt trận kinh tế, chính trị, quân sự  v.v... Đó là sự đấu tranh giữa cái tiến bộ và lạc hậu, giữa tính cách mạng và phản cách mạng, giữa chính và tà… Có lập trường chính trị vững vàng sẽ giúp người làm báo xác lập được vị thế, quan điểm của mình một cách đúng đắn để từ đó phân tích đúng-sai, đánh giá tốt-xấu trong các vấn đề, đấu tranh với các luận điệu thù địch, đưa ra định hướng, hướng dẫn dư luận đối với quần chúng nhân dân. Điều thú vị là Hồ Chí Minh coi tất cả những người làm báo, nghĩa là không chỉ người viết báo mà cả người in, người sửa bài, người phát hành v.v… đều phải có lập trường tư tưởng vững chắc.
Chúng ta có tự do báo chí, tự do bày tỏ ý kiến của mình trên diễn đàn này, tự do thể hiện quan điểm dưới bất cứ hình thức nào mà pháp luật không ngăn cấm. Nhưng nếu như đó là cái “vạn biến” trong hoạt động báo chí, thì vẫn có một cái “bất biến”, đó là hệ tư tưởng, là nền tảng lý luận của chúng ta. Người làm báo cách mạng phải luôn là đội ngũ tiên phong trong việc truyền bá tư tưởng đó, phải là những người có bản lĩnh nghề nghiệp, bản lĩnh chính trị vững vàng.
Ngay từ năm 1919, trong Thư gửi ông Utơrây, Nguyễn Ái Quốc khẳng khái đòi hỏi mỗi nhà báo phải chịu trách nhiệm với bài báo của mình và bản thân ông cũng đòi cho riêng mình trách nhiệm về những gì mình viết: “Các bài viết của tôi đều có ký tên, và tôi đàng hoàng đòi cho riêng mình trách nhiệm nghề nghiệp của mình về các bài báo đó” (HCM toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, tập 1, tr.15). Đó là một thái độ đầy bản lĩnh và ý thức rất rõ về trách nhiệm nghề nghiệp của mình.
Lập trường chính trị của người làm báo thể hiện ở sự chịu trách nhiệm của mình; trong việc lựa chọn thông tin mà mình cung cấp, trong việc phân tích và đánh giá tình hình, định hướng và hướng dẫn dư luận quần chúng nhân dân v.v… Và như vậy, người làm báo phải nắm rõ những vấn đề chính trị của đất nước. Nhưng trên thực tế, nhiều người làm báo lại không tường tận vấn đề này. Hồ Chí Minh phê bình khuyết điểm của người làm báo: “Hay nói chính trị suông mà ít chú ý đến những vấn đề quan trọng khác, như kinh tế, văn hoá, xã hội.
- Không nắm được những vấn đề chính để giải thích cho dân. Thí dụ: vấn đề Chính phủ bù nhìn, những việc cần thiết trước và sau khi địch tấn công.
- Không biết lãnh đạo dư luận, không biết thúc đẩy và nâng cao tinh thần tranh đấu của nhân dân.
- Đôi khi sơ suất, cẩu thả, làm giảm giá trị tờ báo hoặc làm mất lòng người xem” (HCM toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, tập 5, tr.389-390). Người làm báo muốn làm tròn nhiệm vụ tuyên truyền, cổ động, huấn luyện và lãnh đạo nhân dân của báo chí thì phải thường xuyên nâng cao lập trường chính trị của mình.
Việc nâng cao lập trường và bản lĩnh chính trị phụ thuộc vào sự học hỏi và rèn luyện của mỗi nhà báo. Học ở đâu, học với ai? Hồ Chí Minh đã đặt câu hỏi và Người trả lời: “Học trong xã hội, học nơi công tác thực tế, học ở quần chúng”. (HCM toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, tập 5, tr.653). Nhiệm vụ của tờ báo Đảng nói riêng, của báo chí cách mạng nói chung là phải giải thích cho quần chúng hiểu về:
“ Lý luận Mác - Lê Nin.
Tình hình thế giới và trong nước.
Đường lối, chính sách đối nội và đối ngoại của Đảng và của Chính phủ.
Chương trình và kế hoạch của những công tác cấp thiết.
Đời sống và ý nguyện của nhân dân.
Những kinh nghiệm tốt và xấu của các ngành, các địa phương.
Cách học tập, công tác, tự phê bình và phê bình,v.v…” (HCM toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, tập 9, tr.414).
Thì trước hết, mỗi người làm báo cách mạng phải nắm vững những vấn đề ấy.

Chuyên môn nghiệp vụ giỏi
Hồ Chí Minh cho rằng, nói đến báo chí trước hết phải nói đến những người làm báo chí. Người làm báo chí không phải chỉ có lập trường chính trị vững vàng mà còn phải có trình độ chuyên môn giỏi. Chính vì vậy, Người cho rằng Hội Nhà báo, “Đó là một tổ chức chính trị và nghiệp vụ. Nhiệm vụ của Hội là phải làm cho hội viên đoàn kết chặt chẽ, giúp đỡ lẫn nhau để nâng trình độ chính trị và nghiệp vụ. Có như thế thì Hội Nhà báo mới làm tròn nhiệm vụ của mình và những người làm báo mới phục vụ tốt nhân dân, phục vụ cách mạng” (HCM toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, tập 9, tr.414).
Những vấn đề về nghiệp vụ báo chí chưa được Hồ Chí Minh đề cập nhiều trước năm 1945, bởi lúc đó Người hoạt động báo chí trên phương diện cá nhân, dùng báo chí để tuyên truyền và vận động cách mạng, tập trung vào nội dung của bài viết hơn là hình thức thể hiện, cách thức để chuyển tải nội dung thông tin đó. Nhưng sau năm 1945, Người đã có một loạt bài viết và nói xung quanh vấn đề nghiệp vụ báo chí. Có thể bởi lúc này, với tư cách là Chủ tịch Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, ý thức về vai trò to lớn của báo chí trong đời sống văn hóa xã hội, Hồ Chí Minh đã chỉ đạo sát sao hoạt động báo chí. Chúng ta đã mở Lớp học viết báo Huỳnh Thúc Kháng (1949), thành lập Hội Nhà báo Việt Nam để tổ chức đào tạo những người viết báo một cách bài bản.
Quan tâm đến đội ngũ những người làm báo, Hồ Chí Minh đã hai lần gửi thư đến Lớp học viết báo Huỳnh Thúc Kháng và tham dự cả Đại hội lần thứ nhất, Đại hội lần thứ II, Đại hội lần thứ III Hội Nhà báo Việt Nam. Người căn dặn: “Trong nghề làm báo, ta có những kinh nghiệm của ta, nhưng ta cũng cần phải học thêm kinh nghiệm của các nước anh em. Muốn thế, thì những người làm báo ít nhất cũng cần biết một thứ tiếng nước ngoài. Ví dụ: phải biết chữ Hán thì mới xem được báo Trung Quốc và học được kinh nghiệm của báo Trung Quốc” (HCM toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, tập 9, tr.415). Người làm báo cũng cần phải gần gũi dân chúng, cứ ngồi trong phòng giấy mà viết thì không thể viết được. Đây cũng là một trong những yêu cầu của người làm báo theo tư tưởng Hồ Chí Minh. Bởi vì báo chí chúng ta mang tính quần chúng, báo để phục vụ đại đa số dân chúng; một người làm báo quan liêu, xa cách với nhân dân thì không thể được dân chúng ham chuộng, coi tờ báo ấy là báo của mình.
Hồ Chí Minh cũng nêu ra một vấn đề rất thú vị về nghiệp vụ báo chí: Lấy tài liệu đâu mà viết? Người đưa ra gợi ý: Muốn có tài liệu thì phải tìm, tức là:
1. Nghe: lắng tai nghe các cán bộ, nghe các chiến sĩ, nghe đồng bào để lấy tài liệu mà viết.
2. Hỏi: hỏi những người đi xa về, hỏi nhân dân, hỏi bộ đội, hỏi các chiến sĩ, hỏi đồng bào để lấy tài liệu mà viết.
3. Thấy: mình phải đi đến, xem xét mà thấy.
4. Xem: xem báo chí, xem sách vở. Xem báo chí trong nước, xem báo chí nước ngoài.
5. Ghi: những cái gì đã nghe, đã thấy, đã hỏi được, đã đọc được thì chép lấy để dùng mà viết. Có khi xem mấy tờ báo mà chỉ được một tài liệu thôi. Tìm tài liệu cũng như những công tác khác, phải chịu khó.
Có khi xem tờ báo này có vấn đề này, xem tờ báo khác có vấn đề khác, rồi góp 2, 3 vấn đề, 2, 3 con số làm thành một tài liệu mà viết.
Muốn có tài liệu thì phải xem cho rộng. Xem báo Trung Quốc, báo Liên Xô, báo Anh, báo Pháp… xem được nhiều thứ báo chừng nào thì lấy được nhiều tài liệu chừng ấy” (HCM toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, tập 7, tr.118-119). Người làm báo phải sử dụng tất cả các giác quan của mình để nghe, hỏi, thấy, xem, ghi. Có như vậy, bài báo mới giàu tư liệu, hấp dẫn và thuyết phục người đọc.
Vì công việc làm báo đòi hỏi rất nhiều kỹ năng như vậy, nên một số người vì trình độ văn hóa và chính trị còn kém, đâm ra bi quan và muốn đổi nghề khác. Hồ Chí Minh nhắn nhủ: “Họ không biết rằng nghề nào cũng khó, không có nghề nào dễ. Phải có ý chí tự cường, tự lập, kém thì phải cố mà học. Chúng ta phải làm thế nào để vượt được khó khăn, làm tròn nhiệm vụ. Người cách mạng gặp khó khăn thì phải đánh thắng khó khăn, chứ không chịu thua khó khăn. “Không có việc gì khó, có chí thì làm nên”. Câu nói đó rất đúng” (HCM toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, tập 9, tr.413). Ngược lại, có những người chỉ muốn làm cái nghề gì để “lưu danh thiên cổ”. Người phê phán chủ nghĩa cá nhân ở một số người làm báo: “Muốn viết bài cho oai, muốn đăng bài mình lên các báo lớn. Cái đó cũng không đúng. Những khuyết điểm đó đều do chủ nghĩa cá nhân đẻ ra. Họ không thấy rằng: làm việc gì có ích cho nhân dân, cho cách mạng đều là vẻ vang. Bất kỳ việc gì mà mình làm tròn nhiệm vụ đều là vẻ vang” (HCM toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, tập 9, tr.413-414).
Bàn nhiều về những người viết báo, nhưng Hồ Chí Minh cũng không quên nói về những bộ phận khác giúp cho việc chuyển tải thông tin đến với độc giả. Đó là những vấn đề về kỹ thuật trình bày. “Có đôi tờ báo, khi thì rộng, khi thì hẹp, chữ in thì luộm thuộm, khó đọc, tên báo thì thường đổi khác (khi in thế này, khi in thế khác), thành thử tờ báo mất cả bản sắc của nó. Nhiều khi "tiếp theo trang sau" lộn xộn quá, làm cho người đọc khó tìm" (HCM toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, tập 5, tr.389). Hay về ấn loát và phát hành: "Nhưng trong nghề làm báo còn có nhiều ngành khác, như ngành in mà các cô các chú thích nói chữ gọi là ngành "ấn loát", cũng quan trọng. Bởi vì có những lúc không cẩn thận, in thiếu nét, thiếu dấu, hoặc in lờ mờ không rõ. Người viết bài lại thích dùng chữ, như gọi người đánh cá là "ngư dân", rồi người in lại in thiếu cái dấu ở chữ ư hóa ra "ngu dân". Đấy chỉ là một ví dụ để thấy rằng việc in cũng phải làm cho tốt. Việc phát hành cũng rất quan trọng. Phải làm thế nào cho báo có nhiều người xem. Giá tiền báo cũng cần phải đúng mức. Trong công tác, người viết, người in, người sửa bài, người phát hành, v.v… đều phải ăn khớp với nhau". (HCM toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, tập 9, tr.415).
Phải là một người hiểu sâu sắc về công việc làm báo, từng tham gia vào các công đoạn trong quy trình xuất bản một tờ báo mới có thể viết cụ thể và chi tiết đến như vậy về nghề báo. Chúng ta biết rằng, Bác đã từng làm cả chủ bút, chủ nhiệm, giữ quỹ, phát hành và bán báo của tờ Le Paria. Người cũng đã đối diện với những khó khăn khi xuất bản và lưu hành báo Thanh Niên, Việt Nam độc lập... Những vấn đề về nghiệp vụ của người làm báo, được nêu lên bởi một người dày dặn kinh nghiệm trong nghề, cũng là người đứng đầu một đất nước, trở nên sâu sắc và có ý nghĩa to lớn, không phải chỉ riêng trong giai đoạn đó, mả cả trong bối cảnh hiện nay.

Coi trọng đạo đức nghề nghiệp
Bất cứ nghề nào cũng đòi hỏi người làm công việc đó phải có lương tâm và trách nhiệm. Với nghề báo, sự đòi hỏi về đạo đức nghề nghiệp được đặt ra như một trong những yêu cầu đầu tiên. Bởi ảnh hưởng của báo chí đối với xã hội là cực kỳ lớn, thái độ của người cầm bút sẽ có giá trị chi phối và định hướng nhận thức, tư tưởng cũng như hành động của đông đảo quần chúng nhân dân.
Nguyễn Ái Quốc đã từng có sự phân biệt giữa báo chí vô sản và tư sản, báo chí phương Đông và phương Tây: "Nhân tiện đây xin nói rằng ở châu Á, người ta quan niệm sự chân thật và lương tâm nhà báo khác với ở châu Âu. Những nhà báo tư sản phương Tây sẽ cười nếu chúng ta nói với họ rằng phần lớn các bài ở các báo xã hội chủ nghĩa như tờ Kêxari, Vihari v.v.. đều viết không lấy tiền và đôi khi cả biên tập viên còn được trả công bằng những năm tù. Đấy là trường hợp của Vihari, 03 biên tập viên đều bị bắt và lần lượt bị kết án. Nhưng điều đó không làm thay đổi thái độ lẫn cách suy nghĩ của họ. Trong số "người làm công", những ai có thể tự cho mình như thế?" (HCM toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, tập 1, tr.41).
Chính nền báo chí cách mạng, báo chí cộng sản chủ nghĩa là môi trường rèn luyện bản lĩnh cho những người làm báo cộng sản. Không vì danh vị, không vì tiền tài, thậm chí phải chịu những hy sinh, mất mát cho bản thân mình, họ đã đứng về phía sự thật để bảo vệ cho những giá trị chính nghĩa. Có thể đó là những điều mà các nhà báo tư sản "làm công ăn lương" không thể nào hiểu nổi.
Từ sau năm 1945, trong nhiều thư gửi các báo, Lớp học viết báo Huỳnh Thúc Kháng cũng như nói chuyện tại các đại hội của Hội Nhà báo Việt Nam, Hồ Chí Minh đều nhấn mạnh đến vấn đề đạo đức nghề nghiệp của người làm báo.
Trong thư Gửi báo Vệ quốc quân ngày 27/03/1947, Người nêu ra cụ thể điều mà mỗi nhà báo - chiến sỹ cần phải tuân theo:
“1. Mỗi việc đều phải tuân theo lệnh cấp trên.
2. Tuyệt đối không đem của công dùng vào việc tư.
3. Không động đến một cái kim, sợi chỉ của dân.
4. Khi đến đóng, lúc kéo đi, phải giữ gìn nhà, vườn của dân cho sạch sẽ.
5. Nói năng cử động phải giữ lễ phép, phải kính người già, yêu trẻ con.
6. Mua bán phải công bình.
7. Mượn cái gì phải trả tử tế.
8. Hỏng cái gì phải bồi thường.
9. Phải giúp đỡ dân bất kỳ việc to, việc nhỏ.
10. Trong bộ đội từ trên đến dưới phải đồng cam cộng khổ.
11. Chớ ve gái, say sưa, cờ bạc, hút xách.
12. Phải giúp đỡ gia đình chiến sỹ tại nơi mình đóng, phải giúp đỡ việc tăng gia sản xuất" (HCM toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, tập 5, tr.115).
Nhà báo cũng là người tuyên truyền. Tuyên truyền là đem một việc gì đó nói cho dân hiểu, dân nhớ, dân theo, dân làm. Nếu không đạt được mục đích đó là tuyên truyền thất bại. Theo Hồ Chí Minh, muốn thành công phải biết cách tuyên truyền nghĩa là phải hiểu rõ vấn đề mình muốn nói, phải biết cách nói, và đặc biệt là phải có lễ độ. Một vấn đề tưởng như rất nhỏ, nhưng nếu không để ý, sẽ mất hiệu quả tuyên truyền. Người từng kể một câu chuyện: "Một hôm, tôi đến dự một cuộc mít tinh, đã thấy một kinh nghiệm như vậy. Một cụ già nói khẽ với tôi: "Cụ Hồ là Chủ tịch cả nước, lại có tuổi, thế mà cụ luôn luôn nói: Thưa các cụ, các ngài v.v… Đằng này, các cậu thanh niên bằng lứa cháu chúng mình, mà có ý muốn làm thầy chúng mình...” (HCM toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, tập 5, tr.163). Chính vì vậy, Người căn dặn: "Người tuyên truyền cần phải chịu khó, chịu khổ, khéo ở, siêng làm. Chớ tưởng rằng: Đi phớt qua địa phương, diễn thuyết một hai giờ đồng hồ mà có kết quả. Đến một địa phương nào, cần phải đi thăm các cụ phụ lão, các người phụ trách, rồi đi thăm các nhà đồng bào để gây cảm tình, và để hiểu biết tình hình địa phương. Đó là một việc cần cho tuyên truyền (....). Thái độ phải mềm mỏng: đối với cụ già phải cung kính, với anh em, phải khiêm tốn, với phụ nữ phải nghiêm trang, với nhi đồng phải thân yêu, với cả mọi người phải thành khẩn." (HCM toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, tập 5, tr.163).
Đạo đức của nhà báo nói riêng, những người làm công tác tuyên truyền nói chung, sẽ góp phần quyết định thành công nội dung thông tin mà họ truyền đạt. Bởi như Hồ Chí Minh từng nói, với người phương Đông, một tấm gương sống còn có giá trị hơn một trăm bài diễn văn tuyên truyền. Cán bộ báo chí cũng là chiến sỹ cách mạng. Cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén của họ. Để làm tròn nhiệm vụ vẻ vang của mình, cán bộ báo chí cần phải tu dưỡng đạo đức cách mạng, cố gắng trau dồi tư tưởng, nghiệp vụ văn hóa; chú trọng học tập chính trị để nắm vững chủ trương, chính sách của Đảng và Chính phủ; đi sâu vào thực tế, đi sâu vào quần chúng lao động.
Để giữ gìn đạo đức nghề nghiệp, mỗi nhà báo cần "luôn luôn gắng học hỏi, luôn luôn cầu tiến bộ" (HCM toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, tập 5, tr.163). Người làm báo có thể học trong xã hội, học nơi công tác thực tế, học ở quần chúng, phải rèn luyện mình để trở thành những người: "Giàu sang không thể quyến rũ - Nghèo khó không thể chuyển lay - Uy lực không thể khuất phục." Những phẩm chất mà Hồ Chí Minh đòi hỏi ở mỗi cán bộ cách mạng cũng chính là những phẩm chất mà người làm báo cần đạt tới./.


TS. Dương Văn Thắng -
ThS-NCS. Nguyễn Thị Thúy Hằng

Viết bình luận

Tạp chí Bảo Hiểm Xã Hội

Tạp chí Bảo Hiểm Xã Hội

Open:

Phone: 0436 281 539

150 Phố Vọng, Thanh Xuân Hà Nội, Việt Nam