Điều chỉnh lương hưu giai đoạn 1995-2017- Thực trạng & Kiến nghị

21/12/2017 15:02:48

Ảnh minh họa

Chính sách BHXH ở nước ta được kế thừa, duy trì và phát triển ngay từ khi thành lập nước đến nay. Trong đó, chế độ BHXH hưu trí là một chế độ dài hạn được xuyên suốt trong nhiều năm qua và rất có ý nghĩa đối với mọi người lao động. Thực tế cho thấy, người lao động sau một cuộc đời lao động, công tác, đến khi tuổi già, sức yếu sẽ được nghỉ ngơi an dưỡng tuổi già và được nhận phần lương hưu gắn với kết quả lao động, công tác trước đó. Cuộc sống người nghỉ hưu có thực sự được an nhàn, yên tâm hay không phần lớn phụ thuộc vào nguồn thu nhập, nguồn tài sản đã được tích lũy trong thời gian làm việc và đặc biệt là khoản lương hưu nhận được hàng tháng.
Mức lương hưu của từng thời kỳ phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố khác nhau. Bởi lẽ chế độ hưu trí là một bộ phận của chính sách xã hội, mang tính lịch sử, vì vậy nó luôn được điều chỉnh cho phù hợp với từng giai đoạn lịch sử cụ thể và gắn với nó là các tác động về chính trị, kinh tế và xã hội. Hơn nữa ở nước ta, chế độ hưu trí, mức lương hưu lại trải qua một giai đoạn dài do biến động về lịch sử, kinh tế và xã hội như cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, giành độc lập nước nhà (giai đoạn 1954-1975) cũng như công cuộc chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa hành chính tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (từ 1986 đến nay). Theo đó, những thế hệ cha ông đã không ngại gian khổ, khó khăn, không đòi hỏi về những đãi ngộ của xã hội, tích cực tham gia vào các cuộc đấu tranh giành độc lập và xây dựng chủ nghĩa xã hội và đến nay phần lớn trong số họ đã và đang nghỉ hưu và hưởng lương hưu. Vì thế, tiền lương hưu ở một chừng mực nhất định còn mang ý nghĩa như là những “khoản đền ơn đáp nghĩa” cho những cống hiến của các bậc cha anh trong công cuộc đấu tranh giải phóng và xây dựng đất nước. Mặt khác mức lương hưu luôn gắn liền với chế độ tiền lương, nhất là chế độ tiền lương trong thời gian trước đây còn mang tính ”bao cấp” của nền kinh tế kế hoạch với các thang bảng lương có sự khác biệt lớn, cứng nhắc, chưa tính đúng, tính đủ các yếu tố cần thiết cho tiền lương. Cho đến nay, mặc dù từ năm 1995 nước ta đã thực hiện cải cách BHXH theo nguyên tắc đóng – hưởng và mở rộng diện bao phủ của BHXH đến mọi người lao động những vẫn phải giải quyết từng bước về lương hưu với các nhóm đối tượng khác nhau nhằm đảm bảo sự công bằng xã hội giữa những người đã nghỉ hưu, hưởng lương hưu trước đây và giữa những người đã nghỉ hưu với những người đang lao động, đang làm việc nhằm gắn kết hài hòa về tăng trưởng kinh tế, về năng suất lao động và khả năng điều tiết phân phối lại nhằm cải thiện đời sống người nghỉ hưu. Do vậy, việc điều chỉnh lương hưu ở nước ta trong những năm qua được tiến hành liên tục, chịu tác động của nhiều yếu tố khác nhau và được phân chia ra thành nhiều nhóm đối tượng khác nhau. Đây là đặc trưng cơ bản của việc điều chỉnh lương hưu ở nước ta trong giai đoạn 1995-2017. Về mặt lý thuyết, Chính phủ quy định việc điều chỉnh lương hưu trên cơ sở mức tăng của chỉ số giá tiêu dùng và tăng trưởng kinh tế phù hợp với ngân sách nhà nước và quỹ BHXH.

 Kết quả điều chỉnh lương hưu giai đoạn 1995-2017
Nếu không tính thời điểm điều chỉnh lương hưu năm 1993 thì từ năm 1995 đến năm 2017, trong vòng 22 năm ở nước ta đã thực hiện điều chỉnh lương hưu 16 lần. Điều đó thể hiện trách nhiệm cao của Đảng và Nhà nước đối với người về hưu cũng như sự quan tâm của toàn xã hội đối với đời sống người nghỉ hưu.
Mức lương hưu cũng không ngừng được tăng lên cụ thể như sau:
Như vậy có thể đánh giá sơ bộ rằng từ năm 1993 đến năm 2017 nhà nước đã điều chỉnh tiền lương hưu tăng lên 9,11 lần tức là điều chỉnh bằng 911%. Nếu xét cả quá trình từ năm 1995 đến năm 2017, mức điều chỉnh tăng lương hưu bình quân hằng năm là 11,06%/năm và mức điều chỉnh tăng lương hưu bình quân cho mỗi lần điều chỉnh là 15,20%. Mức điều chỉnh tăng lương hưu trong giai đoạn vừa qua đã được các cơ quan chức năng xem xét và xử lý trong khuôn khổ cho phép về chỉ số giá cả, về mức tăng trưởng kinh tế, khả năng của ngân sách nhà nước và khả năng của quỹ BHXH trong từng thời điểm lịch sử cụ thể. Vì vậy mức điều chỉnh tăng lương hưu giai đoạn qua là hợp lý.
Việc điều chỉnh lương hưu luôn gắn liền với các bước cải cách tiền lương và BHXH ở nước ta. Vào những thời điểm chuyển đổi tiền lương đều có sự tác động mạng mẽ đến việc điều chỉnh lương hưu. Đây cũng là một trong những đặc trưng cơ bản về mối quan hệ chặt chẽ giữa tiền lương và lương hưu ở nước ta.
Mức điều chỉnh lương hưu cho người nghỉ hưu trước tháng 9/1985 và trước tháng 4/1993 được điều chỉnh với tỷ lệ cao hơn những người nghỉ hưu ở giai đoạn từ tháng 4/1994 trở về sau nhằm khắc phục sự cách biệt lớn về mức lương hưu giữa những người có cùng công việc như nhau, nhưng nhận mức tiền lương khác nhau khi đang làm việc do thay đổi thang lương, bảng lương của Nhà nước và về nghỉ hưu ở các thời điểm khác nhau. Sự điều tiết theo chiều dọc này có ý nghĩa lớn về mặt công bằng xã hội.
Trong quá trình điều chỉnh lương hưu, Nhà nước đã quan tâm điều chỉnh đến mức lương hưu của người nghỉ hưu cô đơn; đến mức lương hưu của cán bộ xã, phường; mức lương hưu của giáo viên mầm non được điều chỉnh cho bằng với mức lương cơ sở cũng như tăng trợ cấp hàng tháng cho người nghỉ hưu là quân nhân chuyển ngành được tính trên mức lương cơ sở tại từng thời điểm.
 Tuy nhiên, về lâu dài cũng cần xem xét so sánh về mức độ điều chỉnh tăng lương hưu với tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân. Theo nguồn số liệu thống kê về tốc độ tăng trưởng kinh tế giai đoạn 1995-2017 cho thấy tốc độ tăng trưởng bình quân suốt giai đoạn này là 6,61%/năm. Tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân là 6,61% /năm thấp hơn tốc độ tăng lương hưu bình quân trong cùng giai đoạn là 11,06%. Điều đó cho thấy vai trò điều tiết quan trọng của Nhà nước trong việc thực hiện chính sách xã hội, nhất là chính sách tiền lương đối với người nghỉ hưu. Đảng và Nhà nước ta luôn ưu tiên giành nguồn ngân sách nhà nước để chăm lo đời sống người nghỉ hưu, để cho người nghỉ hưu được thừa hưởng không những thành quả lao động của họ trong quá khứ mà còn nhận được sự hỗ trợ tích cực của thế hệ hiện thời nhờ vào hoạt động tăng trưởng và phát triển kinh tế.
Cũng trong giai đoạn 1995-2017, Nhà nước ta đã thực hiện điều chỉnh tiền lương cơ sở là 14 lần (không kể mức lương tối thiểu chung vào năm 1995 là 120.000 đ/tháng). Việc điều chỉnh lương hưu luôn gắn về thời điểm cũng như mức điều chỉnh tiền lương cơ sở từ 120.000đ/tháng – năm 1995 lên 1.300.000đ/tháng – năm 2017. Mức điều chỉnh tiền lương cơ sở bình quân hàng năm trong cả giai đoạn 1995-2017 là 8,33%/năm. Mức điều chỉnh tiền lương cơ sở bình quân cho mỗi lần điều chỉnh là 18,85%. Như vậy số lần điều chỉnh lương hưu (16 lần) vẫn nhiều hơn số lần điều chỉnh tiền lương cơ sở (14 lần) và mức điều chỉnh lương hưu bình quân (11,06%) cao hơn mức điều chỉnh tiền lương cơ sở bình quân (8,33%) cùng giai đoạn.
Cũng trong giai đoạn vừa qua, nguồn quỹ BHXH được tồn tích và đưa vào đầu tư tăng trưởng theo quy định của Chính phủ. Theo số liệu tổng hợp về lãi suất đầu tư năm 1997 đến năm 2016 cho thấy tỷ lệ lãi suất đầu tư bình quân chung cả giai đoạn này là 7,85%/năm. Nếu so với tỷ lệ tăng lương hưu bình quân hằng năm trong cả giai đoạn từ 1995 đến 2017 là 11,06%/năm thì tốc độ tăng lương hưu bình quân cao hơn hẳn tốc độ đầu tư tăng trưởng quỹ. Theo những nghiên cứu của BHXH Việt Nam thì kết quả đầu tư quỹ giai đoạn vừa qua chủ yếu giữ được ý nghĩa bảo toàn giá trị, còn kết quả tăng trưởng còn đạt ở mức khiêm tốn. Vì vậy, mức tăng lương hưu cao hơn nhiều so với mức lãi suất đầu tư tăng trưởng là một dấu hiệu đáng báo động đối với khả năng chi trả của quỹ BHXH sau này./.

TS. Phạm Đình Thành
Viện khoa học BHXH

Viết bình luận

Tạp chí Bảo Hiểm Xã Hội

Tạp chí Bảo Hiểm Xã Hội

Open:

Phone: 0436 281 539

150 Phố Vọng, Thanh Xuân Hà Nội, Việt Nam