Điều chỉnh lương hưu giai đoạn 1995-2017 - Thực trạng & Kiến nghị

18/01/2018 17:04:25

Ảnh minh họa

Bài 3: Cần điều chỉnh lương hưu trong thời gian tới

Lương hưu đóng vai trò hết sức quan trọng (đôi khi còn mang ý nghĩa quyết định) đối với cuộc sống người nghỉ hưu. Tiền lương hưu mà người nghỉ hưu nhận được không chỉ mang ý nghĩa kinh tế thuần túy như là những công cụ để trang trải cuộc sống thường ngày khi không còn lao động mà nó còn mang ý nghĩa xã hội sâu sắc. Đời sống người nghỉ hưu có được cải thiện và mức độ cải thiện nhiều hay ít, nhanh hay chậm - ở nước ta, nước đang trong quá trình phát triển - phần nhiều phụ thuộc tốc độ xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội của thế hệ đương thời và những thế hệ kế tiếp. Điều đó cho thấy sự gắn kết trách nhiệm giữa thế hệ đi trước đối với thế hệ sau và đồng thời thế hệ kế tiếp, thế hệ đi sau đối với thế hệ đi trước tạo thành một sự phát triển bền vững, liên tục. Trong những năm qua, nền kinh tế không ngừng tăng trưởng, phát triển và đi đôi với nó là những cải cách kịp thời về tiền lương, BHXH theo xu hướng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Ở nước ta cùng với quá trình tăng trưởng kinh tế và cải tiến tiền lương là những hoạt động điều tiết xã hội của Nhà nước đối với tiền lương của người nghỉ hưu. Đa phần những người nghỉ hưu trong giai đoạn hiện nay là những người có thời gian hoạt động, công tác từ trước những năm 1995 trở về trước. Vì vậy trong thời gian tới chúng ta vẫn phải xem xét tới mức sống chung của toàn xã hội từng thời điểm để có kế hoạch điều chỉnh lương hưu cho phù hợp. Do đó, quan hệ thuần túy về đóng – hưởng trong chế độ bảo hiểm hưu trí xã hội chưa thể tuân thủ triệt để được, tức là mức hưởng hoàn toàn phụ thuộc vào mức đóng, thời gian đóng và khả năng đầu tư tăng trưởng theo lý thuyết tương đồng giữa mức đóng và mức hưởng.
Hơn nữa, số người hưởng lương hưu và trợ cấp BHXH từ nguồn ngân sách sẽ giảm dần và số người hưởng lương hưu và trợ cấp BHXH từ nguồn quỹ BHXH từ năm 1995 đến nay đã tăng nhanh. Cụ thể vào năm 1995, có 1.186.787 người hưởng lương hưu từ nguồn Ngân sách nhà nước và mới có 622 người hưởng lương hưu từ nguồn quỹ BHXH, thì đến cuối năm số người hưởng lương hưu từ nguồn ngân sách nhà nước chỉ còn 744.924 người (bằng khoảng 62,76% so với năm 1995) và số người hưởng lương hưu từ quỹ BHXH đã tăng lên 1.615.332 người (bằng 259,70 % so với năm 1995). Như vậy, cho đến nay số người hưởng lương hưu từ nguồn ngân sách nhà nước chỉ chiếm khoảng 31,56%, còn lại số người hưởng lương hưu từ nguồn quỹ BHXH là 68,44% trong tổng số người được lĩnh lương hưu ở nước ta. Đồng thời xu hướng sẽ là tiếp tục giảm số người hưởng lương hưu từ nguồn ngân sách Nhà nước (theo quy luật tự nhiên cho đến khi người hưởng lương hưu từ nguồn ngân sách nhà nước bị chết hết) và tăng dần số người hưởng lương hưu từ quỹ BHXH. Khi đó với quy luật hoạt động của quỹ BHXH, quỹ BHXH sẽ chủ động trong việc điều chỉnh lương hưu.

Xu hướng điều chỉnh lương hưu giai đoạn 2018-2020
Lựa chọn mốc thời gian đến năm 2020 là thời điểm đánh dấu các bước phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Những mục tiêu kinh tế - xã hội đề ra trước đây sẽ đạt được kết quả vào năm này. Vì vậy, từ nay đến năm 2020 sẽ có nhiều sự biến đổi cần thiết và sự thay đổi này sẽ tác dụng mạng mẽ đến việc làm, tiền lương, đời sống của người lao động và người nghỉ hưu.
Trong giai đoạn từ nay đến năm 2025 chúng ta tiếp tục thực hiện các hoạt động điều chỉnh lương hưu như đã thực hiện trong giai đoạn vừa qua, cụ thể:
- Điều chỉnh lương hưu theo thời điểm điều chỉnh tiền lương cơ sở. Mức điều chỉnh lương hưu căn cứ vào mức điều chỉnh tiền lương cơ sở nhưng chú ý đến khả năng chi trả của quỹ BHXH và mức sống của người nghỉ hưu trong sự so sánh mức sống bình quân chung toàn xã hội tại thời điểm hưởng lương hưu.
- Trường hợp nếu có cải cách về tiền lương, tiếp tục phải thực hiện điều chỉnh lương hưu nhằm đảm bảo khoảng cách chênh lệch không lớn giữa hai người cùng trình độ nói chung nhưng về hưu ở hai thời điểm khác nhau. Tức là tiếp tục giải quyết những khác biệt lớn do cải cách tiền lương tạo ra nhằm đảm bảo sự ổn định về mặt xã hội.
- Mức lương của người nghỉ hưu theo nguyên tắc chung là phụ thuộc vào mức tiền lương của người lao động trước khi nghỉ hưu. Khi tính hưởng lương hưu thì yếu tố về sự khác biệt này đã được xác lập. Theo đó, người đóng góp nhiều, có mức lương cao, có thời gian đóng lâu năm hơn thì được hưởng lương hưu cao hơn. Đây là quan hệ tích cực và hợp lý nhằm khuyến khích người lao động tập trung đóng góp và tham gia vào hệ thống hưu trí cơ bản của Nhà nước hiện nay, để sau này có mức lương hưu cao, ổn định cuộc sống lúc tuổi già. Và cách tính toán như vậy là hết sức cần thiết. Tuy nhiên khi đã nghỉ hưu, chúng ta tiếp tục điều chỉnh lương hưu theo cùng một tỷ lệ phần trăm thống nhất dẫn đến việc người nghỉ hưu đã có mức lương hưu cao thì mức điều chỉnh tăng cũng tăng cao hơn hẳn so với người có mức lương hưu thấp, lại được điều chỉnh với mức thấp hơn. Điều này hoàn toàn phù hợp với kết quả các cuộc khảo sát người về hưu trước đây đối với chính sách BHXH. Ví dụ người có mức lương hưu là 2.000.000 đ/tháng, nếu điều chỉnh thêm 10% lương hưu cũng chỉ được tăng thêm 200.000 đ/tháng. Trong khi đó người có mức lương hưu là 10.000.000 đ/tháng thì được điều chỉnh thêm là 1.000.000đ/tháng. Đối với người nghỉ hưu thì mức 200.000 đồng so với mức 1.000.000 có ý nghĩa rất lớn. Một ví dụ khác gần đây cho thấy rõ hơn sự bất hợp lý về điều chỉnh lương hưu theo tỷ lệ chung là có người khi về hưu vào tháng 4/2015 có lương hưu 87 triệu đồng/tháng. Sau 2 lần điều chỉnh lương hưu, hiện nay con số này là hơn 101 triệu đồng/tháng, tức là họ đã nhận thêm 14 triệu đồng/tháng cho việc điều chỉnh cho trượt giá tiêu dùng chỉ trong 2 năm? Khi đó việc điều chỉnh lương hưu chưa đáp ứng được yêu cầu về việc điều chỉnh lương hưu do yếu tố giá cả sinh hoạt tăng cao. Bởi lẽ nhu cầu tiêu dùng các hàng hóa sinh hoạt theo tính toán của chỉ số CPI là thiết thực với mọi người, nhất là người nghỉ hưu. Vì vậy để đảm bảo công bằng hơn cho người nghỉ hưu, không nên điều chỉnh chung cho mọi người nghỉ hưu củng một tỷ lệ mà nên chia ra theo các nhóm có mức tiền lương khác nhau: ví dụ nhóm lương hưu dưới 2 triệu đồng /tháng; nhóm từ 2 đến 3 triệu đồng/tháng; nhóm từ 3 -5 triệu/đồng tháng; nhóm từ 5-8 triệu đồng/tháng; nhóm từ 8 -10 triệu đồng/tháng và nhóm từ 10 triệu đồng/tháng trở lên. Từ đó đưa ra các mức điều chỉnh cho phù hợp, ví dụ nhóm lương thấp có tỷ lệ điều chỉnh cao hơn và theo thứ tự tỷ lệ giảm dần đối với nhóm có mức lương hưu cao hơn. Hoặc có thể xác định mức tiền lương điều chỉnh bằng số tiền tuyệt đối và cũng giảm dần theo chiều ngược lại với nhóm có mức lương cao hơn. Một giải pháp khác nữa là đặt cùng một mức tăng lương hưu bằng số tiền tuyệt đối cho mọi người nghỉ hưu. Đối với những người mà trước đó do chưa có quy định về mức giới hạn trên về tiền lương làm căn cứ đóng BHXH, nên mức lương hưu của họ khá cao, và với những người có mức lương hưu bằng 20 lần lương cơ sở trở lên (giới hạn mức tiền lương làm căn cứ đóng BHXH hiện nay là 20 lần mức lương cơ sở) cần cân nhắc xem có điều chỉnh lương hưu đối với những người có mức lương hưu này hay không hoặc có điều chỉnh thì điều chỉnh như thế nào cho phù hợp.
Với cách điều chỉnh như vậy mới thực sự có ý nghĩa đảm bảo thực hiện bù đắp lương hưu do tác động của chỉ số giá cả CPI trong từng thời kỳ và đảm bảo bình đẳng về điều chỉnh lương hưu.

Xu hướng điều chỉnh lương hưu những năm 2021 - 2025.
Vừa qua cũng đã có những quan điểm cho rằng việc điều chỉnh lương hưu chỉ cần đạt ở mức điều chỉnh trượt giá là đủ, tức là điều chỉnh nhằm bảo toàn giá trị lương hưu và ổn định đời sống người nghỉ hưu không bị yếu tố lạm phát tác động. Quan điểm này là hoàn toàn có cơ sở. Tuy nhiên do mức lương hưu bình quân chung của người nghỉ hưu còn thấp; đối tượng hưởng lương hưu do lịch sử để lại mang nhiều ý nghĩa chính trị nên việc điều chỉnh lương hưu phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau và cách điều chỉnh giai đoạn vừa qua là phù hợp.
Sang giai đoạn 2020-2025, số người nghỉ hưu từ trước năm 1995 từ nguồn ngân sách Nhà nước sẽ giảm dần, số người nghỉ hưởng lương hưu từ nguồn quỹ BHXH sẽ tăng dần lên, trong đó sẽ có những người đóng góp vào quỹ BHXH từ đủ 25 năm đến 30 năm. Hơn nữa mức lương làm căn cứ đóng BHXH cũng như mức lương bình quân làm căn cứ tính lương hưu cũng cao lên nhiều. Vì vậy, mức điều chỉnh lương hưu từ năm 2020 phải chia làm 02 nhóm:
- Nhóm người hưởng lương hưu từ nguồn ngân sách Nhà nước: sẽ tiếp tục thực hiện điều chỉnh lương hưu theo cách tính mức điều chỉnh lương hưu giai đoạn 1995 -2017 như đã phân tích ở trên.
- Nhóm người hưởng lương hưu từ nguồn quỹ BHXH: mức điều chỉnh lương hưu được điều chỉnh căn cứ vào lãi suất đầu tư của quỹ BHXH và chỉ số CPI của những năm trước đó (có thể tính bình quân cho 2, 3 hoặc 5 năm). Khi đó nếu mức điều chỉnh lương hưu của người hưởng lương hưu từ quỹ BHXH bằng hoặc cao hơn mức điều chỉnh của người hưởng lương hưu từ ngân sách Nhà nước thì thực hiện theo mức điều chỉnh này. Trường hợp nếu mức điều chỉnh lương hưu cho người hưởng lương hưu từ quỹ BHXH thấp hoặc thấp hơn rất nhiều so với mức điều chỉnh lương hưu cho người hưởng lương hưu từ nguồn ngân sách nhà nước thì phải có giải pháp điều chỉnh tăng lên một cách hợp lý cho gần bằng với mức điều chỉnh lương hưu cho người hưởng lương hưu từ nguồn ngân sách nhà nước nhằm một mặt giảm bớt sự chênh lệch về lương hưu của người nhận lương hưu từ nguồn quỹ BHXH so với từ nguồn ngân sách nhà nước. Mặt khác từng bước thực hiện đầy đủ khả năng tự chủ của nguồn quỹ BHXH, đảm bảo đủ khả năng chi trả lâu dài cho người nghỉ hưu.

Xu hướng điều chỉnh lương hưu sau năm 2025
Việc lựa chọn mốc thời gian từ năm 2025 là do đến năm 2025 sẽ vừa đủ 30 năm kể từ khi thực hiện cải cách chính sách BHXH năm 1995, khi đó số người nghỉ hưởng lương hưu từ nguồn quỹ BHXH sẽ là chủ yếu, lớn hơn số người nghỉ hưu hưởng lương từ nguồn ngân sách Nhà nước.
Sau năm 2025, khả năng điều chỉnh lương hưu sẽ phụ thuộc cơ bản vào khả năng của quỹ BHXH và tác động ngắn hạn của quan hệ tỷ lệ giữa số người tham gia BHXH so với số người đã nghỉ hưu. Khi đó việc tính toán điều chỉnh lương hưu sẽ thực hiện theo phương pháp khác. Vì vậy từ năm 2025 trở đi, cách tính mức điều chỉnh lương hưu thực hiện như sau:
Tiếp tục phân chia ra 02 nhóm hưởng lương hưu như giai đoạn 2020-2025, trong đó cần có sự phối hợp mức điều chỉnh giữa hai nhóm.
- Nhóm người hưởng lương hưu từ nguồn ngân sách Nhà nước: sẽ tiếp tục thực hiện điều chỉnh lương hưu theo cách tính mức điều chỉnh lương hưu giai đoạn 1995-2017 nhưng phải được xem xét trong sự tương quan với mức điều chỉnh lương hưu từ nguồn quỹ BHXH. Trường hợp nhà nước tiếp tục thực hiện mức điều chỉnh lương hưu từ nguồn ngân sách Nhà nước vượt khỏi khả năng điều chỉnh của quỹ BHXH thì Nhà nước phải bù cho phần vượt trội này.
- Nhóm người hưởng lương hưu từ nguồn quỹ BHXH: mức điều chỉnh lương hưu được điều chỉnh hoàn toàn căn cứ vào lãi suất đầu tư của quỹ BHXH và chỉ số CPI. Việc điều chỉnh lương hưu từ nguồn quỹ BHXH đặt mục tiêu trước hết là bảo tồn giá trị lương hưu, tức mức điều chỉnh lương hưu phải đảm bảo bù đủ chỉ số lạm phát và chỉ số trượt giá. Sau đó, căn cứ vào lãi suất đầu tư, căn cứ vào mức tăng trưởng dương của nguồn quỹ BHXH và mức sống thời kỳ hưởng lương hưu mà xác định mức điều chỉnh lương hưu cho phù hợp.
Điều hết sức chú ý rằng lương hưu là một bộ phận của chính sách xã hội. Mục đích của chính sách xã hội là nhằm ổn định xã hội và cải thiện đời sống của những nhóm người yếu thế trong xã hội trong từng thời kỳ. Vì vậy việc điều chỉnh lương hưu phải tiến hành hết sức cẩn trọng, căn cơ, tránh tình trạng lúc tăng quá cao, lúc lại giảm quá thấp và đặc biệt phải giải quyết hài hòa về mức hưởng hưu giữa những nhóm người đã nghỉ hưu vào các thời điểm khác nhau, giữa các nguồn nhận lương hưu khác nhau. Sự bất bình đẳng và thiếu công bằng trong điều chỉnh lương hưu sẽ gây nên những biến động lớn trong xã hội, làm phản tác dụng của mục tiêu điều chỉnh lương hưu nhằm cải thiện đời sống vật chất người nghỉ hưu, nhằm nâng dần mức sống của người nghỉ hưu tương đồng với mức sống của thế hệ những người lao động đương thời. Ngược lại khi lương hưu được điều chỉnh phù hợp với mức sống chung toàn xã hội từng thời kỳ sẽ có tác dụng khích lệ những người lao động đương thời hết sức tin tưởng vào chính sách BHXH hưu trí, yên tâm lao động, sản xuất, kinh doanh, đóng góp vào quỹ hưu trí để ổn định cuộc sống lúc nghỉ hưu.    
Trong giai đoạn 1995-2017, cùng với những bước phát triển của nền kinh tế, mặc dù sự phát triển chưa đồng đều do còn bị tác động bởi các yếu tố quốc tế như khủng hoảng kinh tế… nhưng về mảng chính sách xã hội, nhất là lĩnh vực an sinh xã hội và đặc biệt là chính sách đối với người nghỉ hưu luôn được Đảng và Nhà nước hết sức quan tâm. Ở một chừng mực nhất định, chính sách hưu trí ở nước ta, nhất là hoạt động điều chỉnh lương hưu vẫn còn mang dáng dấp của sự ưu đãi xã hội, nghĩa là vẫn đảm bảo đời sống cho những người nghỉ hưu sau cả một cuộc đời đóng góp cho sự nghiệp đấu tranh giữ nước và dựng nước, những người ít nhiều đã có công lao đóng góp cho đất nước sau 2 cuộc chiến tranh giành độc lập cho nước nhà. Vì vậy việc điều chỉnh lương hưu một mặt phải đảm bảo mức sống cho người nghỉ hưu bằng với mức sống chung toàn xã hội của các thế hệ kế tiếp trong công cuộc xây dựng đất nước, nhưng mặt khác vẫn phải đảm bảo điều chỉnh công bằng tương đối về mức lương hưu cho những người nghỉ hưu vào các thời điểm khác nhau do tác động của chính sách cải cách tiền lương. Hoạt động điều chỉnh lương hưu trong giai đoạn vừa qua đã thực sự mang lại ý nghĩa kinh tế - xã hội to lớn, làm ấm lòng thế hệ đi trước và đời sống người nghỉ hưu đã không ngừng được cải thiện. Đây là một sự quan tâm và ưu ái rất lớn của Đảng và nhà nước ta giành cho thế hệ đi trước, những người đã chịu nhiều gian khổ, khó khăn, không có đòi hỏi thù lao trong quá trình công tác để được hưởng thụ thành quả lúc về già. Với ý nghĩa như vậy nên việc phân tích điều chỉnh lương hưu thuần túy theo quan hệ đóng – hưởng của BHXH đối với những người hưởng lương hưu từ quỹ BHXH trong giai đoạn này là không phù hợp.
Vì vậy, việc nghiên cứu đề xuất việc điều chỉnh lương hưu vẫn thực hiện về mức độ và thời gian như giai đoạn vừa qua 1995-2017, chỉ có cách điều chỉnh lương hưu cho phù hợp hơn đối với sự điều chỉnh chỉ số giá cả tiêu dùng và làm giảm khi chênh lệch quá lớn mỗi khi điều chỉnh lương hưu. Về lâu dài, để điều chỉnh lương hưu theo quy luật của hoạt động BHXH cần có những nghiên cứu sâu hơn để giải quyết được vấn đề lương hưu trong cơ chế tài chính của chế độ BHXH hưu trí ở Việt Nam.n

Tài liệu tham khảo
- Các Nghị định, Thông tư hướng dẫn về điều chỉnh lương hưu và điều chỉnh mức lương cơ sở (mức lương tối thiểu chung) giai đoạn 1993-2017.
- Đề tài: “Khảo sát sự hài lòng của người về hưu đối với chính sách và việc tổ chức thực hiện chính sách BHXH, BHYT” các năm 2012, năm 2013. Viện khoa học BHXH
- Đề tài “Thực trạng đời sống người nghỉ hưu, những giải pháp về cung cấp dịch vụ xã hội nhằm cải thiện đời sống tinh thần, vật chất của người nghỉ hưu” 2014 .TS. Phạm Đình Thành.
- Nguồn số liệu về lãi suất đầu tư quỹ BHXH: tổng hợp từ báo cáo hàng năm của BHXH Việt Nam.
- Trang WEB: doanhnhanbacninh.net/toc-tang-truong-kinh-te-gdp-viet-nam-qua-...

 

TS. Phạm Đình Thành
Viện Khoa học BHXH, BHXH Việt Nam

Viết bình luận

Tạp chí Bảo Hiểm Xã Hội

Tạp chí Bảo Hiểm Xã Hội

Open:

Phone: 0436 281 539

150 Phố Vọng, Thanh Xuân Hà Nội, Việt Nam