Đổi mới dịch vụ công trong thực hiện chính sách An sinh xã hội

24/04/2019 10:16:27

(Ảnh minh họa)

Một số vấn đề về dịch vụ công và an sinh xã hội

Dịch vụ công có thể được hiểu theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp.

Theo nghĩa rộng, dịch vụ công là những hàng hoá, dịch vụ mà Chính phủ can thiệp vào việc cung cấp nhằm mục tiêu hiệu quả và công bằng. Theo đó, dịch vụ công là tất cả những hoạt động nhằm thực hiện các chức năng vốn có của Chính phủ, bao gồm từ các hoạt động ban hành chính sách, pháp luật, toà án… cho đến những hoạt động y tế, giáo dục, giao thông công cộng.

Theo nghĩa hẹp, dịch vụ công được hiểu là những hàng hoá, dịch vụ phục vụ trực tiếp nhu cầu của các tổ chức và công dân mà Chính phủ can thiệp vào việc cung cấp nhằm mục tiêu hiệu quả và công bằng.

Ở Việt Nam, căn cứ theo tính chất và tác dụng của dịch vụ được cung ứng, có thể phân chia dịch vụ công thành 3 nhóm cơ bản, gồm: i) Dịch vụ hành chính công; ii) Dịch vụ sự nghiệp công; iii) Dịch vụ công ích.

- Dịch vụ hành chính công: là dịch vụ do các cơ quan, đơn vị chức năng các cấp quản lý cung cấp trong quá trình thực hiện giải quyết các thủ tục hành chính liên quan đến những vấn đề trong lĩnh vực được giao quản lý, không nhằm mục tiêu lợi nhuận.

- Dịch vụ sự nghiệp công là các hoạt động cung cấp dịch vụ cơ bản cho người dân gắn với các hoạt động quản lý nhà nước (QLNN) về một lĩnh vực được giao quản lý (ví dụ, dịch vụ đào tạo nghề nghiệp trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp (GDNN)).

- Dịch vụ công ích là các hoạt động cung cấp các hàng hoá, dịch vụ cơ bản, thiết yếu cho người dân và cộng đồng như: vệ sinh môi trường, xử lý rác thải, cấp nước sạch, vận tải công cộng đô thị, phòng chống thiên tai, cảnh quan môi trường…

Dịch vụ công trong ASXH

Đối với ASXH, theo chúng tôi chủ yếu tập trung trong hai nhóm dịch vụ công cơ bản là (i) dịch vụ hành chính công và (ii) dịch vụ sự nghiệp công trong ASXH.

- Dịch vụ hành chính công trong ASXH: là dịch vụ do các cơ quan, đơn vị chức năng các cấp quản lý về ASXH (ngành LĐ-TB&XH, ngành BHXH...) cung cấp trong quá trình thực hiện giải quyết các thủ tục hành chính liên quan đến những vấn đề trong lĩnh vực được giao quản lý, không nhằm mục tiêu lợi nhuận. Đối với ngành LĐ-TB&XH, đó là các dịch vụ liên quan đến BHXH, Trợ giúp xã hội, Việc làm, GDNN và người có công... Đối với BHXH Việt Nam đó là các dịch vụ liên quan đến thủ tục, quy trình thực hiện chính sách BHXH, BHYT.

- Dịch vụ sự nghiệp công trong ASXH là các hoạt động cung cấp dịch vụ cơ bản cho người dân gắn với các hoạt động QLNN về ASXH (ví dụ, dịch vụ đào tạo nghề nghiệp, dịch vụ đào tạo nghề CTXH, dịch vụ chỉnh hình, phục hồi chức năng, dịch vụ chăm sóc, nuôi dưỡng người có công; dịch vụ chăm sóc, nuôi dưỡng trong các cơ sở bảo trợ xã hội (BTXH)…).

Những yêu cầu đổi mới dịch vụ công trong thực hiện chính sách an sinh xã hội ở Việt Nam

Trong kinh tế thị trường khái niệm về ASXH được mở rộng ra rất nhiều. Tuy nhiên, về mặt bản chất, như đã nêu, ASXH là góp phần đảm bảo thu nhập và đời sống cho mọi công dân trong xã hội. Phương thức hoạt động là thông qua các biện pháp công cộng. Theo các quan điểm hiện đại, ASXH trong kinh tế thị trường còn bao gồm cả việc tạo cho người lao động có việc làm “ tử tế” (decent work) , người lao động có thu nhập không thấp hơn mức lương tối thiểu, có thu nhập công bằng với công việc; được đối xử công bằng trong công việc; tạo điều kiện cho người nghèo được tiếp cận tới các dịch vụ xã hội tối thiểu (được học tập, được chữa bệnh, được dùng nước sạch...); đảm bảo cho mọi công dân trong xã hội được chăm sóc sức khoẻ, được khám chữa bệnh....

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế thế giới và dưới tác động của CMCN 4.0, các quốc gia, tuỳ theo mức độ, người lao động đều có những điểm chung về thời cơ và những rủi ro tương tự nhau, đó là:

- Dễ bị mất việc làm nếu công ty/doanh nghiệp của người lao động bị phá sản hoặc kinh doanh thua lỗ buộc chủ sử dụng lao động phải cắt giảm nhân công.

- Một số nhóm lao động không kịp thích ứng với những thay đổi về công nghệ của doanh nghiệp, phải chuyển đổi nghề nghiệp hoặc phải rời khỏi doanh nghiệp.

- Một số nhóm lao động không chịu được áp lực của công việc dẫn đến những stress hoặc những khủng hoảng cá nhân.

- Người lao động cũng có thể bị bần cùng hoá vì những đối xử của chủ sử dụng lao động hoặc vì những ảnh hưởng của kinh tế toàn cầu...

Trong bối cảnh đó, các nước phải có những đổi mới, cải cách hệ thống ASXH để thích ứng, nhất là vấn đề thất nghiệp của lao động trẻ. Khi người lao động bị thất nghiệp, bị mất việc làm, Chính phủ các nước phải có những giải pháp khác nhau để hỗ trợ, từ các quỹ BHXH, bảo hiểm thất nghiệp và từ các quỹ xã hội khác trong hệ thống ASXH quốc gia.

Việt Nam đang hội nhập sâu vào kinh tế thế giới, do đó những rủi ro trong hội nhập luôn tác động trực tiếp tới đời sống xã hội nước ta, nhất là trong lĩnh vực việc làm và xã hội. Còn nhiều nhóm lao động, nhất là lao động trẻ dễ bị tổn thương trong thị trường lao động. Sự thiếu bền vững về việc làm tạo ra nhiều hệ lụy kinh tế và xã hội.

Trong bối cảnh mới, hệ thống dịch vụ an sinh xã hội của Việt Nam tập trung vào việc cung cấp dịch vụ cơ bản cho người dân, gồm 4 nhóm chính sách sau đây:

- Nhóm chính sách tạo việc làm để đảm bảo thu nhập tối thiểu và giảm nghèo, nhằm hỗ trợ người dân chủ động phòng ngừa các rủi ro thông qua tham gia thị trường lao động (TTLĐ) để có được việc làm tốt, thu nhập tối thiểu và giảm nghèo bền vững;

- Nhóm chính sách BHXH nhằm hỗ trợ người dân giảm thiểu rủi ro khi bị ốm đau, tai nạn lao động, tuổi già, thông qua tham gia vào hệ thống BHYT để chủ động bù đắp phần thu nhập bị suy giảm hoặc bị mất do các rủi ro trên;

- Nhóm chính sách TGXH bao gồm chính sách thường xuyên và đột xuất nhằm hỗ trợ người dân khắc phục các rủi ro không lường trước như là mất mùa, đói, nghèo kinh niên;

- Nhóm chính sách dịch vụ xã hội cơ bản nhằm tăng cường cho người dân tiếp cận hệ thống giáo dục tối thiểu, y tế tối thiểu, nhà ở tối thiểu, nước sạch và thông tin truyền thông.

Khuyến nghị hàm ý chính sách

Trước yêu cầu mới, dịch vụ công trong ASXH ở Việt Nam, theo chúng tôi, nên tập trung vào một số vấn đề sau:

- Đổi mới thể chế, chính sách và cơ chế cung cấp dịch vụ công.

Tập trung hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến ASXH Hệ thống văn bản pháp luật trong lĩnh vực ASXH một mặt, phải đảm bảo tính ổn định, đồng thời phù hợp với từng giai đoạn phát triển KT-XH của đất nước và xu hướng hội nhập. Mặt khác, hệ thống văn bản pháp luật trong lĩnh vực này phải được rà soát để đồng bộ hóa, nhằm đảm bảo các quyền lợi và trách nhiệm của mỗi tổ chức, công dân trong xã hội, hướng tới sự tổng hòa các lợi ích về ASXH của cộng đồng, xã hội và nhà nước.

Cải cách mạnh mẽ hệ thống BHXH, bảo hiểm thất nghiệp và hệ thống GDNN theo hướng mở, linh hoạt.

Tạo cơ chế để chuyển giao cho khối tư nhân thực hiện những dịch vụ công mà nhà nước không cần thiết nắm giữ; đồng thời tăng cường hợp tác công- tư trong lĩnh vực này.

- Đổi mới và nâng cao chất lượng công tác xây dựng chiến lược, quy hoạch, kế hoạch để thực hiện dịch vụ công trong lĩnh vực ASXH.

Nâng cao chất lượng công tác dự báo chiến lược trong việc xây dựng quy hoạch, kế hoạch để thực hiện dịch vụ công trong lĩnh vực ASXH. Dự báo phải vừa đảm bảo tính xu hướng, vừa có tính đột phá theo xu hướng thay đổi nhanh của thị trường lao động và công nghệ, nhất là dưới tác động của cách mạng công nghiệp 4.0.

- Đảm bảo sự tiếp cận dễ dàng của người dân, đối tượng thụ hưởng ASXH.

Cần tuyên truyền trên các phương tiện thông tin đại chúng, trên các phương tiện truyền thông đa phương tiện, internet, trên các website về danh mục các dịch vụ cung ứng, thủ tục, quy trình cung ứng và giải quyết nhu cầu của người dân về các vấn đề liên quan đến việc làm, học nghề và các dịch vụ trợ giúp xã hội … Công khai các chỉ dẫn cần thiết cho người dân khi đến giải quyết công việc; cung cấp các thông tin liên quan đến vấn đề mà người dân muốn biết, muốn tìm hiểu…

Nâng cao hiệu quả và năng lực của cơ quan, tổ chức cung cấp dịch vụ công trong lĩnh vực ASXH

Để dịch vụ công trong lĩnh vực ASXH đáp ứng được nhu cầu của người dân và xã hội, các cơ quan, tổ chức cung cấp dịch vụ công cần phải đổi mới tổ chức và hoạt động, hướng tới tính chuyên nghiệp cao, hoạt động linh hoạt và hiệu quả. Các tổ chức, cơ quan cung cấp dịch vụ công cần đề xuất, kiểm soát và công bố công khai các quy trình, các tiêu chuẩn rõ ràng về việc cung cấp từng loại dịch vụ công trong lĩnh vực GDNN; đưa ra các cam kết về chất lượng cung cấp dịch vụ công, trách nhiệm bồi thường nếu vi phạm cam kết…

Năng lực của các cơ quan, tổ chức cung cấp dịch vụ công trong lĩnh vực ASXH là cốt lõi tạo ra hiệu quả cung cấp dịch vụ của các cơ quan, tổ chức này. Năng lực của các cơ quan, tổ chức cung cấp dịch vụ công trong lĩnh vực ASXH phụ thuộc vào năng lực của đội ngũ cán bộ, nhân viên của cơ quan, tổ chức này. Vì vậy, cần nâng cao năng lực (bao gồm, kiến thức, kỹ năng cung cấp dịch vụ công và thái độ thực thi công vụ) của đội ngũ này.

- Tôn trọng nguyên tắc “quyền lựa chọn” của người dân

Kinh nghiệm các nước cho thấy rằng có hai yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả cung cấp dịch vụ công, đó là (i) tạo điều kiện cho người dân được quyền lựa chọn cơ quan, tổ chức dịch vụ công trong lĩnh vực ASXH, kể cả công và tư; và (ii) tạo điều kiện cho người dân có tiếng nói (góp ý) về chất lượng dịch vụ công, nhằm cải thiện khả năng tiếp cận của họ và cải thiện chất lượng cung cấp dịch vụ của cơ quan, tổ chức cung cấp dịch vụ công trong lĩnh vực này. Do vậy, cần có cơ chế để tiếp nhận, xử lý thông tin phản hổi từ khách hàng (người dân và các đối tác có liên quan).

Đổi mới hệ thống Dịch vụ hành chính công lĩnh vực ASXH

Đây là dịch vụ do các cơ quan, đơn vị chức năng các cấp quản lý nhà nước các cấp cung cấp trong quá trình thực hiện giải quyết các thủ tục hành chính liên quan đến những vấn đề trong lĩnh vực ASXH, bao gồm lao động, việc làm; giáo dục nghề nghiệp, BHXH; an toàn, vệ sinh lao động; người có công; bảo trợ xã hội, gồm giảm nghèo và trợ giúp xã hội.... Cẩn đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, ứng dụng mạnh mẽ CNTT trong quy trình thực hiện cung cấp dịch vụ và quản lý hồ sơ; thực hiện triệt để “cơ chế một cửa„ trong quy trình giải quyết thủ tục.

Đổi mới hệ thống dịch vụ sự nghiệp công, tập trung vào các nhóm dịch vụ sau:

Dịch vụ sự nghiệp GDNN

Nhà nước tập trung tổ chức Đào tạo nghề học nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm; Đào tạo trình độ trung cấp, cao đẳng đối với ngành, nghề khó tuyển sinh nhưng xã hội có nhu cầu; các ngành chuyên môn đặc thù đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh. Đào tạo sơ cấp nghề, đào tạo nghề dưới 03 tháng cho phụ nữ, lao động nông thôn, người khuyết tật, người thuộc hộ nghèo, cận nghèo,... Các hoạt động đào tạo còn lại chuyển mạnh cho xã hội thực hiện, thông qua cơ chế đầu thầu dịch vụ và hợp tác công – tư; khuyến khích hợp tác, đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực GDNN.

Dịch vụ Việc làm

Thực hiện hợp tác công- tư và đẩy mạnh xã hội hóa hoạt động tư vấn, giới thiệu việc làm, định hướng nghề nghiệp cho người lao động; Thu thập, phân tích, dự báo và cung ứng thông tin thị trường lao động. Các cơ quan QLNN có thể đặt hàng để khối tư nhân thực hiện.

Dịch vụ Trợ giúp xã hội

Nhà nước tổ chức các hoạt động chăm sóc đối tượng cần sự bảo vệ khẩn cấp; Chăm sóc dài hạn cho đối tượng bảo trợ xã hội. Thực hiện xã hội hóa và trao quyền cho xã hội tổ chức các dịch vụ công tác xã hội, nhất là vấn đề tư vấn, tham vấn; trợ giúp pháp lý; hòa giải; phòng ngừa, ngăn chặn đối tượng bị xâm hại, bạo lực, ngược đãi; hỗ trợ đối tượng hòa nhập cộng đồng; tư vấn, truyền thông,…

Ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin trrong quản lý và cung cấp dịch vụ công trong ASXH

Trước hết cần đầu tư đồng bộ, nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin ở các cơ quan quản lý, các cơ quan cung cấp dịch vụ công về ASXH.  Xây dựng cổng thông tin điện tử tích hợp các hoạt động ASXH. Đồng thời xây dựng các phần mềm quản lý để có thể thực hiện các dịch vụ công trực tuyến; quản lý đối tượng theo nhóm (BHXH, BHTN, trợ giúp xã hội, GDNN, người có công…) và xây dựng cơ sở dữ liệu về ASXH, trong đó cần đảm bảo tính đồng bộ, tính liên thông và tính bảo mật trong quản lý đối tượng./.

PGS.TS. Mạc Văn Tiến

Viết bình luận

Tạp chí Bảo Hiểm Xã Hội

Tạp chí Bảo Hiểm Xã Hội

Open:

Phone: 0436 281 539

150 Phố Vọng, Thanh Xuân Hà Nội, Việt Nam