Đóng BHXH trên mức thu nhập thực tế nâng cao đời sống người nghỉ hưu

21/04/2017 01:10:09
Theo con số thống kê, mức lương hưu bình quân hiện nay vào khoảng 3,9 triệu đồng/người/tháng. Tuy nhiên, có sự chênh lệch khá lớn giữa người nghỉ hưu ở các khu vực kinh tế khác nhau và khá thấp ở nhóm đối tượng thuộc khu vực kinh tế ngoài Nhà nước. Nguyên nhân chủ yếu là do mức tiền lương làm căn cứ đóng BHXH của người lao động khi đi làm thấp, chưa phản ánh đúng mức thu nhập của người lao động. Quy định mới về đóng BHXH trên mức thu nhập thực tế sẽ từng bước khắc phục tình trạng này - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Về các vấn đề xã hội của Quốc hội Bùi Sỹ Lợi cho biết.

 Theo một nghiên cứu mới đây của Hiệp hội Doanh nghiệp Việt Nam, mức tiền lương đóng BHXH của người lao động khu vực kinh tế ngoài Nhà nước hiện nay mới chỉ đang chiếm khoảng 60% tổng thu nhập, xin Tiến sĩ cho biết rõ hơn về vấn đề này, đặc biệt là những hệ lụy của nó đến quyền lợi hưởng các chế độ BHXH của người lao động?


TS. Bùi Sỹ Lợi: Theo quy định của Luật BHXH 2006, mức tiền lương làm căn cứ đóng BHXH là mức tiền lương, tiền công được ghi trong hợp đồng lao động, hợp đồng làm việc, đối với khối doanh nghiệp ngoài Nhà nước, mức lương làm căn cứ đóng BHXH còn được tính mức đóng tối thiểu và tối đa theo nền lương tối thiểu vùng.
Trên thực tế, hầu hết các đơn vị sử dụng lao động đã dựa vào quy định này để đóng BHXH cho người lao động ở mức sàn lương tối thiểu vùng (thấp hơn rất nhiều so với mức thu nhập thực tế của người lao động). Qua công tác  thanh, kiểm tra của các cơ quan chức năng, có những doanh nghiệp còn lập hai hợp đồng với người lao động. Một hợp đồng tính mức tiền lương theo mức lương tối thiểu vùng, làm cơ sở đóng BHXH cho người lao động. Một hợp đồng ghi đủ thu nhập của người lao động, làm căn cứ để đơn vị được khấu trừ thuế thu nhập doanh nghiệp. Người lao động, một mặt vì sức ép việc làm, một mặt vì không hiểu hết về chính sách nên cũng đồng thuận với người lao động trong việc xác định mức lương làm căn cứ đóng BHXH này với suy nghĩ đơn giản, như vậy thì số tiền mình phải đóng góp hằng tháng sẽ ít đi. Nhưng thực tế, với quy định hiện hành, tổng mức đóng cho bảo hiểm hưu trí là 22% mức tiền lương tháng đóng BHXH, trong đó, người lao động đóng 8% và người sử dụng lao động đóng 14%. Tỷ lệ đóng 14% của người sử dụng lao động được hạch toán vào giá thành, chi phí lưu thông, giảm trừ thu nhập chịu thuế của doanh nghiệp (25%), như vậy, thực chất trong số tiền đóng BHXH của người lao động, ngân sách nhà nước hỗ trợ 3,5% mức đóng góp cho chính sách bảo hiểm hưu trí, thể hiện trách nhiệm của Nhà nước, doanh nghiệp để bảo đảm an sinh cho người lao động khi hết tuổi lao động. Khi người lao động đồng thuận với chủ sử dụng lao động giảm trừ mức thu nhập thực tế để đóng BHXH, trước  tiên, người lao động đã bị thiệt thòi vì số tiền đóng góp của chủ sử dụng lao động và sự hỗ trợ từ ngân sách nhà nước sẽ giảm theo, và con số này gấp 1,7 lần số tiền mà người lao động phải tự đóng góp.
Không chỉ thế, thực trạng này đã dẫn tới hệ lụy rất lớn về quyền lợi của người lao động khi hưởng các chế độ BHXH. Đầu tiên là số tiền lương khi nghỉ hưu thấp hơn rất nhiều so với thu nhập thực tế khi đi làm (đối với ngay cả những người đủ điều kiện hưởng tỷ lệ lương hưu tối đa là 75%, chưa kể đến một số người lao động hưởng tỷ lệ lương hưu thấp hơn do nhiều nguyên nhân thì số tiền lương hưu tuyệt đối còn thấp hơn nữa). Không chỉ thế, đối với những người lao động có phát sinh các chế độ ngắn hạn (thai sản, ốm đau, tai nạn lao động-bệnh nghề nghiệp, BHTN), ảnh hưởng sẽ nhìn thấy ngay trước mắt. Đã có không ít người lao động, khi nhận tiền giải quyết các chế độ ngắn hạn, đến cơ quan BHXH khiếu nại vì sao tiền chế độ thấp hơn quá nhiều thu nhập thực tế. Đến khi đối chiếu mức tiền lương làm cơ sở đóng BHXH trên sổ BHXH mới biết bản thân đã được đơn vị sử dụng lao động đóng BHXH trên mức lương tối thiểu vùng chứ không phải trên mức thu nhập thực tế.

Theo lộ trình quy định tại Luật BHXH, từ năm 2018, đóng BHXH trên tất cả các khoản thu nhập bổ sung - tức là những khoản người lao động nhận được ngoài lương thường xuyên. Các “khoản thu nhập ngoài lương thường xuyên” này được quy định như thế nào, thưa Tiến sĩ?

TS. Bùi Sỹ Lợi: Theo quy định của Luật BHXH, từ ngày 01/01/2016, đến hết năm 2017 đóng BHXH dựa trên mức lương và phụ cấp ghi trong hợp đồng lao động (HĐLĐ). Từ 01/01/2018 trở đi, người lao động đóng BHXH dựa trên mức lương, phụ cấp và nhiều khoản bổ sung khác ghi trong hợp HĐLĐ. Theo quy định, trong tổng tỷ lệ 26% đóng vào Quỹ BHXH, NLĐ đóng 8%, còn lại 18% do người sử dụng lao động đóng. Như vậy, số tiền đóng BHXH của người lao động theo quy định mới sẽ tăng lên. Thực tế hiện nay, ngoài lương cơ bản đóng BHXH, tình trạng doanh nghiệp trả cho người lao động thêm các khoản như phụ cấp nhà trọ, phụ cấp xăng xe, chuyên cần, chưa kể tăng ca…
Trước hết phải nói rằng song hành với trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước, trách nhiệm của Ngành Lao động – Thương binh và Xã hội trong việc triển khai thực hiện Nghị định số 115/2015/NĐ-CP ngày 11/11/2015 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật BHXH về BHXH bắt buộc thì tiền lương tháng đóng BHXH đối với người lao động đóng BHXH theo chế độ tiền lương do người sử dụng lao động quyết định từ ngày 01/01/2016 đến ngày 31/12/2017 là mức lương và phụ cấp lương theo quy định của pháp luật về lao động ghi trong hợp đồng lao động; từ ngày 01/01/2018 trở đi là mức lương, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác theo quy định của pháp luật về lao động ghi trong hợp đồng lao động. Thông tư số 47/2015/TT-BLĐTBXH ngày 16/11/2015 của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội hướng dẫn thực hiện một số điều về hợp đồng, kỷ luật lao động, trách nhiệm vật chất của Nghị định số 05/2015/NĐ-CP ngày 12/01/2015 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số nội dung của Bộ luật Lao động thì mức lương, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác ghi trong hợp đồng lao động bao gồm:
- Mức lương, ghi mức lương tính theo thời gian của công việc hoặc chức danh theo thang lương, bảng lương do người sử dụng lao động xây dựng theo quy định của pháp luật lao động mà hai bên đã thỏa thuận. Đối với người lao động hưởng lương theo sản phẩm hoặc lương khoán thì ghi mức lương tính theo thời gian để xác định đơn giá sản phẩm hoặc lương khoán.
- Phụ cấp lương, ghi các khoản phụ cấp lương mà hai bên đã thỏa thuận, cụ thể: Các khoản phụ cấp lương để bù đắp yếu tố về điều kiện lao động, tính chất phức tạp công việc, điều kiện sinh hoạt, mức độ thu hút lao động mà mức lương thỏa thuận trong hợp đồng lao động chưa được tính đến hoặc tính chưa đầy đủ; Các khoản phụ cấp lương gắn với quá trình làm việc và kết quả thực hiện công việc của người lao động.
- Các khoản bổ sung khác, ghi các khoản bổ sung mà hai bên đã thỏa thuận, cụ thể: các khoản bổ sung xác định được mức tiền cụ thể cùng với mức lương thỏa thuận trong hợp đồng lao động và trả thường xuyên trong mỗi kỳ trả lương; Các khoản bổ sung không xác định được mức tiền cụ thể cùng với mức lương thỏa thuận trong hợp đồng lao động, trả thường xuyên hoặc không thường xuyên trong mỗi kỳ trả lương gắn với quá trình làm việc, kết quả thực hiện công việc của người lao động.
Các khoản bổ sung khác không bao gồm: Tiền thưởng theo quy định tại Điều 103 của Bộ luật Lao động; tiền ăn giữa ca; các khoản hỗ trợ khi người lao động có thân nhân bị chết, người lao động có người thân kết hôn, sinh nhật của người lao động, trợ cấp cho người lao động gặp hoàn cảnh khó khăn khi bị tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp và các khoản hỗ trợ, trợ cấp khác không liên quan đến thực hiện công việc hoặc chức danh trong hợp đồng lao động.
Như vậy, căn cứ các quy định nêu trên, tiền lương, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác làm căn cứ đóng BHXH được ghi trong hợp đồng lao động.

Xin Tiến sĩ đánh giá những tác động khi thực hiện quy định mới này và cần tiến hành những giải pháp nào để quy định của pháp luật đi vào thực tiễn?

 TS. Bùi Sỹ Lợi: Nguyên tắc đầu tiên của BHXH là “Mức hưởng BHXH được tính trên cơ sở mức đóng, thời gian đóng và có chia sẻ giữa những người tham gia BHXH”. Như vậy, khi người lao động đóng BHXH ở mức lương cao thì các chế độ: ốm đau, thai sản, trợ cấp thất nghiệp, hưu trí… sẽ cao. Đặc biệt, sẽ giải quyết được bài toán lương hưu không đủ sống hiện nay và đó là lợi ích lâu dài.
Vì sự thay đổi này, số tiền đóng BHXH của người lao động sẽ tăng, đồng nghĩa thu nhập thực tế sẽ giảm đi đôi chút. Tuy nhiên, sự tác động với người lao động là không nhiều bằng doanh nghiệp, bởi người lao động chỉ phải đóng 8%, còn doanh nghiệp phải đóng 18% (gồm 14% đóng vào Quỹ hưu trí, tử tuất; 3% đóng vào Quỹ ốm đau, thai sản và 1% đóng vào Quỹ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp). Ví dụ, một người lao động có tổng thu nhập 08 triệu đồng/tháng, trước đây chỉ được đóng BHXH trên mức lương “cứng” 3,5 triệu đồng; còn phụ cấp 02 triệu đồng và các khoản bổ sung khác 2,5 triệu đồng không được đóng BHXH. Khi thực hiện quy định đóng BHXH trên tổng thu nhập, thay vì mỗi tháng người lao động phải đóng BHXH là 280.000 đồng (8% x 3.500.000) như trước, thì người lao động sẽ phải đóng 440.000 đồng (8% x 5.500.000). Chênh lệch của người lao động phải đóng thêm là 160.000 đồng trong khi doanh nghiệp cần đóng thêm 360.000 đồng. Tất nhiên, khi hưởng trợ cấp BHXH thì người lao động được tính trên mức 5,5 triệu đồng, sẽ có lợi hơn rất nhiều.
 Nhiều người lao động lo ngại, tăng “đầu vào” đóng BHXH, doanh nghiệp sẽ “bóp” các khoản “mềm”, hạn chế các khoản phụ cấp để đảm bảo chi phí sản xuất. Nếu làm như thế thì doanh nghiệp phải điều chỉnh hợp đồng lao động. Vậy, nếu người lao động thấy không có lợi thì không nên ký. Người lao động cần mạnh dạn đấu tranh với chủ doanh nghiệp đòi hỏi quyền lợi chính đáng của mình, hoặc có thể thông qua tổ chức công đoàn, các hội nghị người lao động tại doanh nghiệp để yêu cầu thực hiện đúng quy định về pháp luật lao động và BHXH.
Một số người lo ngại, doanh nghiệp sẽ tiếp tục “lách” luật như đã từng “lách” trước đó. Không đơn giản vậy. Như đã nói ở trên, các thông tư hướng dẫn đã định nghĩa rõ mức lương, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác. Các khoản phụ cấp, trợ cấp, tiền thưởng do doanh nghiệp quy định được thực hiện theo thỏa thuận trong hợp đồng lao động, thỏa ước lao động tập thể hoặc trong quy chế của doanh nghiệp. Như vậy, doanh nghiệp không được tự ý điều chỉnh, cắt giảm các khoản phụ cấp đã thỏa thuận, thực hiện cho người lao động trước đây đã áp dụng.
Để quản lý chặt chẽ, đảm bảo quyền lợi cho người lao động, đòi hỏi phải thực hiện thanh kiểm tra, kiểm soát đồng bộ giữa các cơ quan quản lý nhà nước. Ví dụ như nếu phụ cấp không ghi vào hợp đồng lao động thì cơ quan Thuế không chấp nhận cho vào chi phí… đồng thời, cơ quan thuế và cơ quan BHXH cần có liên thông về số liệu tài chính đã kiểm soát tiền lương của doanh nghiệp. Các cơ quan chức năng (thanh tra lao động, thanh tra BHXH) cần thường xuyên thanh kiểm tra việc chấp hành pháp luật BHXH tại doanh nghiệp để kịp thời bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp về BHXH cho người lao động./.

 Trân trọng cảm ơn Tiến sĩ!
Đức An (Thực hiện)

Viết bình luận