Hưu trí đa tầng, xu thế phát triển của An sinh xã hội thế giới

09/02/2018 09:24:33

Ảnh minh họa

Chúng ta đang sống trong một thế giới “phẳng”,  thế giới của kết nối và “trí tuệ” thông minh, và  chính điều này đã làm cho mối liên hệ và sự phát triển của các quốc gia, các nền kinh tế trên thế giới đang trở nên gần gũi hơn bao giờ hết. Hệ thống an sinh xã hội nói chung và hệ thống hưu trí nói riêng đang phản ánh rất rõ nét sự phát triển song trùng nhưng đa dạng của các hệ thống an sinh xã hội trên thế giới tùy theo hoàn cảnh kinh tế, xã hội và trình độ phát triển của từng quốc gia.
Không thể phủ nhận, sự phát triển của khoa học kỹ thuật  trong hai thập kỷ qua mang lại hơi thở mới cho sự phát triển vượt bậc của lực lượng sản xuất và một diện mạo mới, một sự thịnh vượng mới cho toàn cầu.  Tuy nhiên, về mặt xã hội chúng ta thấy sự phát triển này cũng  có tác động đáng kể đến hệ thống An sinh xã hội nói chung và hệ thống hưu trí toàn cầu nói riêng. Đó là (1) các cuộc cánh mạng khoa học kỹ thuật, đặc biệt là cách mạng công nghiệp 4.0 hiện nay đang làm cho thị trường lao động ngày càng tiềm ẩn những rủi ro, bất ổn khó lường cho người lao động (thất nghiệp, thất nghiệp cơ cấu, thất nghiệp mùa vụ, di chuyển việc làm…); (2) già hóa dân số hay tuổi thọ đang tăng rất nhanh trở thành hiện tượng phổ biến không chỉ ở các nước phát triển mà cả ở các nước đang phát triển tạo sức ép ngày càng gia tăng đối với các hệ thống an sinh xã hội của các quốc gia; (3) mô hình xã hội truyền thống cũng đã và đang bị phá vỡ làm ảnh hưởng không nhỏ đến tương lai của  những người già khi mất khả năng lao động hoặc suy giảm khả năng  lao động; (4) các nguồn lực của các quốc gia cho an sinh xã hội nói chung và hưu trí nói riêng cũng đang gặp  những khó khăn do khủng hoảng kinh tế thường xuyên xảy ra chưa kể đến cạnh tranh kinh tế và quyền lực  chi phối hoạt động  kinh tế -tài chính toàn cầu vốn phụ thuộc rất nhiều vào một số cường quốc như Mỹ, EU, mang lại rất nhiều bất ổn cho các nước đang phát triển.
Do vậy, việc tìm kiếm và xây dựng một hệ thống hưu trí giải quyết những vấn đề đặt ra đảm bảo ổn định xã hội đã và đang là một yêu cầu khách quan của tất cả các quốc gia trên thế giới. Các nước phát triển, như các nước thuộc Bắc Âu, hoặc Tây Âu đang thực hiện khá thành công mô hình hưu trí đa tầng. Vậy, hưu trí đa tầng  là gì? Tại sao là hưu trí đa tầng ?
Năm 2005, Ngân hàng Thế giới (WB) đã đưa ra khái niệm Hệ thống hưu trí đa tầng nhằm mục tiêu đảm bảo cho người già khi nghỉ hưu không rơi vào đói nghèo và  có thể duy trì mức sống tiếp nối với cuộc sống trước khi  nghỉ hưu một cách phù hợp nhất. Hệ thống hưu trí đa tầng là một hệ thống dựa trên 3 tầng đảm bảo an sinh  cho người lao động bao gồm:
Tầng 1: hưu trí phổ quát, dành cho tất cả mọi người, người thụ hưởng không có quan hệ lao động, không phải đóng góp vào quỹ mà Nhà nước dùng ngân sách để đảm bảo cho các đối tượng nghèo, hoặc không thể tự lo cho chính mình. Phạm vi hưởng phụ thuộc vào tình hình kinh tế, xã hội và văn hóa của mỗi quốc gia. Đối tượng thụ hưởng hưu trí phổ quát thường cũng được xã hội chăm sóc cả y tế, nhà ở, giáo dục cơ bản.
Tầng 2: hưu trí cơ bản bắt buộc, dành cho những người có quan hệ lao động mức hưởng khi nghỉ hưu hoặc thường theo quy định của pháp luật hoặc theo nguyên tắc mức hưởng phù hợp với mức đóng trong suốt quá trình làm việc của người lao động nhằm đảm bảo cho người lao động tránh rơi vào đói nghèo khi nghỉ hưu.
Tầng 3: hưu trí tự nguyện/bắt buộc bổ sung dành cho người có thu nhập cao hoặc những người mong muốn có sự tiếp nối tiêu dùng một cách hợp lý và duy trì chất lượng cuộc sống trước khi nghỉ hưu.
Hưu trí đa tầng là một khái niệm do Ngân hàng Thế giới đưa ra, đã hình thành, phát triển và trở thành một xu thế chủ đạo của xã hội hiện đại. Trong Hướng dẫn của Ngân hàng thế giới (WB) việc xây dựng chính sách hưu trí, và hệ thống hưu trí  cho  các quốc gia đã  nhấn mạnh  đến việc cần  đảm bảo các nguyên tắc sau:
- Đủ sống nhằm đảm bảo ít nhất không rơi vào đói nghèo khi nghỉ hưu.
- Phù hợp (mức đóng góp phù hợp với thu nhập của người lao động và khả năng đóng góp của Nhà nước).
- Bền vững (luôn đủ khả năng chi trả: cho cả hiện tại và tương lai).
- Đủ mạnh và linh hoạt  để vượt qua các thách thức bất ngờ  khi khủng hoảng xảy ra.
- Minh bạch.
- Dễ dàng thích ứng với quá trình làm việc luôn thay đổi của người lao động.
Những yêu cầu trên là những tiêu chí quan trọng để xây dựng và vận hành quỹ hưu trí đảm bảo sự ổn định, năng động và tự nó sẽ trở thành một công cụ của cá nhân và Nhà nước đảm bảo cho người nghỉ hưu không rơi vào đói nghèo và có chất lượng cuộc sống ổn định, không ảnh hưởng đến cuộc sống của những người thân khác trong gia đình. Mô hình hưu trí đa tầng được Ngân hàng thế giới khuyến cáo các quốc gia, các nền kinh tế triển khai thực hiện khi bắt tay vào cải cách hệ thống hưu trí. Các học giả cho rằng mô hình này tồn tại và phát triển nhờ những cơ sở  dưới đây:
Một là, nhu cầu đảm bảo cuộc sống về ăn, ở, mặc, đi lại - là nhu cầu tất yếu và là quyền con người trong xã hội hiện đại
Trong mô hình Tháp nhu cầu của Maslow, nhu cầu vật chất để tồn tại như ăn, ở, mặc, đi lại là nhu cầu tất yếu,  và nhu cầu này  phải được đảm bảo để con người có thể tồn tại và hoạt động. Hiển nhiên, trong bất cứ xã hội nào luôn tồn tại một số người nhất định hoặc nghèo, hoặc mất khả năng tự lo cho bản thân do vậy cần có một cơ chế đảm bảo cho mọi người ít nhất được tồn tại, đảm bảo quyền sống của họ theo hiến chương quyền con người của Liên hợp quốc. Đây chính là một cơ chế đặc thù của xã hội nhằm đảm bảo không ai có chuẩn cuộc sống dưới mức tối thiểu này. Kinh phí đảm bảo cho hoạt động này được phân bổ từ nguồn thuế thu của Nhà nước hay ngân sách nhà nước. Thiết chế vận hành và tổ chức hoạt động dựa vào cơ chế phân phối lại thu nhập giữa các nhóm có thu nhập khác nhau trong xã hội, đảm bảo sự đoàn kết của kết cấu xã hội và các giai tầng xã hội khác nhau.
Hai là, nhu cầu được sống trong một môi trường an toàn cả về thực thể và tinh thần khi nghỉ hưu tránh được tình trạng nghèo hóa.
Đây là tầng thứ hai trong Tháp nhu cầu Maslow. Nhu cầu an toàn về thân thể, nhu cầu an toàn về xã hội trong đó có quyền được chăm sóc khi tuổi già - có tiền hưu và  chăm sóc khi ốm đau. Tuy nhiên, trên thực tế, nguồn lực của Nhà nước luôn là hữu hạn, trong cuộc sống, không ít người không thích lo xa, thích tiêu dùng cho hiện tại  nên việc cưỡng bức thực hiện “lo xa” khi nghỉ hưu cho họ hay thực hiện hưu trí bắt buộc là việc làm cần thiết vừa đáp ứng nhu cầu thiết thực của cá nhân, vừa tránh việc đẩy rủi ro sang cho Nhà nước (khi về già người lao động không có tiền hưu) đồng thời góp phần đảm bảo chất lượng cuộc sống ở mức tương đối nhất có thể so với trước khi nghỉ hưu cho người lao động. Hơn nữa việc thiết lập cơ chế đóng góp bắt buộc còn là giải pháp vừa  đảm bảo tính bền vững của một cơ chế tài chính hưu trí vừa đảm bảo tính pháp lý, minh bạch (quyền và nghĩa vụ) của các bên (cơ quan bảo hiểm và người lao động) trong đảm bảo quyền lợi của người lao động khi nghỉ hưu.
Ba là, thu nhập khác nhau, nhu cầu tiêu dùng khác nhau, mức sống khác nhau tạo ra nhu cầu khách quan về đảm bảo duy trì chất lượng cuộc sống và tiêu dùng khi nghỉ hưu khác nhau.
Với những người có thu nhập tốt,  mục tiêu  của họ khi nghỉ hưu không chỉ là có lương hưu mà mức lương hưu ấy phải đủ sống, không có quá nhiều khác biệt so với khi đi làm, không có biến động nhiều về chất lượng cuộc sống cả về tinh thần và thể chất. Nói cách khác, mức tiền hưu nhận được đảm bảo cho họ có thể tận hưởng cuộc sống một cách an nhàn khi không còn phải làm việc. Nhu cầu này tạo nên một yêu cầu phải xây dựng một hệ thống BHXH bổ sung nhằm đáp ứng cuộc sống của một bộ phận những người “biết lo” cho tương lai của mình và một bộ phận có điều kiện kinh tế xã hội khá giả. Nói một cách khác, người nghỉ hưu sẽ chuẩn bị về hưu ở những mức độ khác nhau tùy theo quan niệm và điều kiện kinh tế của cá nhân. Không thể có một nhu cầu đồng nhất về thu nhập hay mức hưu trí mong muốn của tất cả người nghỉ hưu. Sự khác biệt về kỳ vọng đối với chất lượng cuộc sống, kế hoạch tiêu dùng khi nghỉ hưu khác nhau cũng là một trong các cơ sở cho việc thiết kế một hệ thống hưu trí đa tầng phù hợp với nguyện vọng cá nhân và mong muốn của cộng đồng.
Bốn là, nhu cầu tự thân về độc lập tài chính khi nghỉ hưu nhằm giảm bớt gánh nặng cho người thân, gia đình, đồng thời mang lại sự tôn trọng của xã hội đói với người lao động khi nghỉ hưu.
Trong bối cảnh của thế giới “phẳng” và dịch chuyển lao động, mô hình gia đình truyền thống bị phá vỡ, nhu cầu tìm kiếm việc làm tại các đô thị tăng cao, nhu cầu chuyển dịch mục đích từ đất nông nghiệp sang dịch vụ và thương mại  làm cho văn hóa dựa vào con cái đã thay đổi (chuyển từ  văn hóa  cộng đồng  dựa vào con cái sang văn hóa khế ước xã hội), người lao động có xu thế tự lo cho bản thân khi về già - tâm lý không muốn dựa vào con cái, làm phiền con cái ngày càng phổ biến, và sâu xa hơn nữa, người lao động vẫn mong muốn nhận được sự tôn trọng của cộng đồng và sự tôn trọng ấy ngoài nhân cách, kiến thức, nền tảng văn hóa thì không thể phủ nhận vai trò của thu nhập. Thu nhập được chuyển dịch một cách nhẹ nhàng khi nghỉ hưu với không quá nhiều sự khác biệt với khi đi làm, sẽ mang lại cảm giác an viên cho người nghỉ hưu, đồng thời, góp phần quan trọng trong việc điều chỉnh hành vi của các cá nhân trong cộng đồng.
Năm là, nhu cầu phát triển  của các công cụ phái sinh trên thị trường tài chính, đầu tư tạo ra cơ hội cho các nhà đầu tư là người lao động muốn có một cuộc sống tốt đẹp hơn khi nghỉ hưu đồng thời góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội.
Kinh tế thị trường tạo cơ hội cho các nhà đầu tư hoạt động sinh lời đủ đảm bảo cuộc sống khi nghỉ hưu. Ủy thác đầu tư từ khoản tiết kiệm tuổi già không còn là khái niệm xa lạ. Sự phát triển khách quan của thị trường tài chính đặt ra yêu cầu sử dụng nguồn vốn này một cách hiệu quả trên cả bình diện cá nhân và quốc gia. Việc thiết kế hưu trí đa tầng, vừa là công cụ nâng cao trách nhiệm cá nhân cho cuộc sống tương lai của người lao động, vừa là công cụ nâng cao hiệu quả sử dụng đồng tiền từ tiền tiết kiệm cho tuổi già của các cá nhân cho xã hội và phát triển kinh tế đất nước. Bảo hiểm là sản phẩm phái sinh của thị trường tài chính. Thị trường tài chính là sản phẩm tất yếu của nền kinh tế thị trường, sự xuất hiện và tồn tại của thị trường này xuất phát từ yêu cầu khách quan của việc giải quyết mẫu thuẫn giữa nhu cầu và khả năng cung ứng vốn lớn trong nền kinh tế phát triển. Thị trường tài chính hình thành và phát triển gắn liền với sự phát triển của nền kinh tế thị trường, gắn với xu thế đầu tư, sử dụng nguồn hình thành từ nguồn đóng góp của các bên của quá trình bảo hiểm.
Tóm lại, xét về mặt quyền con người, các nấc thang nhu cầu con người, cũng như giải quyết những hạn chế của một bộ người dân (không thích lo xa, thích tiêu dùng cho hiện tại) nhưng đồng thời đáp ứng nhu cầu chống “sốc” khi nghỉ hưu, đảm bảo duy trì chất lượng cuộc sống, mức tiêu dùng cho người lao động khi nghỉ hưu, ngoài ra văn hóa dựa vào cộng đồng người thân đang dịch chuyển sang văn hóa khế ước (hợp đồng) cho thấy cần thiết phải xây dựng một hệ thống An sinh xã hội - hưu trí đa tầng với các yêu cầu đảm bảo tính bền vững  đoàn kết của kết cấu xã hội, của các giai tầng xã hội. An sinh xã hội đa tầng và hưu trí đa tầng là một xu thế tất yếu mang lại sự đảm bảo xã hội cho tất cả mọi người và  hệ thống hưu trí không chỉ cung cấp thu nhập cho người già mà còn đóng vai trò ngày càng lớn trong vấn đề rộng hơn là hoạch định vòng đời tài chính cho người lao động. An sinh xã hội và hưu trí đa tầng đang phát triển mạnh mẽ và là xu thế phát triển tất yếu của thế giới. Đây là một xu thế được chứng minh cả bằng lý luận và thực tiễn (hơn 80 nước trên thế giới đang thực hiện mô hình này). Do vậy, việc tập trung phát triển một hệ thống an sinh xã hội - hưu trí đa tầng cũng là một ưu tiên cần được nghiên cứu thấu đáo  để có thể triển khai  phù hợp với một dòng chảy đang mang lại sự thay đổi mạnh mẽ trong tư duy quản trị xã hội.

ThS-NCS. Nguyễn Khang

Viết bình luận

Tạp chí Bảo Hiểm Xã Hội

Tạp chí Bảo Hiểm Xã Hội

Open:

Phone: 0436 281 539

150 Phố Vọng, Thanh Xuân Hà Nội, Việt Nam