Liên thông BHXH trong ASEAN: Bài toán khó có lời giải

07/08/2019 19:08:33
Di cư trong khu vực ASEAN đang ngày càng tăng trong khi đó chủ yếu là lao động di cư bất hợp pháp. Điều này sẽ đặt gánh nặng lớn cho vấn đề An sinh xã hội của mỗi quốc gia khi lao động di cư trở về nước.

Lao động di cư nội khối liên tục tăng lên

Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), hiện có khoảng 14 triệu lao động di cư từ các quốc gia thành viên ASEAN, trong đó có 06 triệu người di cư trong khu vực Đông Nam Á, chiếm khoảng 43% tổng số lao động di cư. Tuy nhiên, các trường hợp di cư trong khu vực ASEAN là không chính thức và tạm thời, và có thể không được đưa vào số liệu thống kê về di cư. Riêng tại Việt Nam, theo báo cáo của Bộ Lao động-Thương binh và Xã hội, ước tính có hơn 76.000 lao động Việt Nam đang làm việc tại các quốc gia Campuchia, Lào, Myanmar, Thái Lan. Nếu so với số lao động tới từ Đài Loan, Hàn Quốc, Nhật Bản thì đây không phải con số lớn. Tuy nhiên, số lao động di cư nội khối liên tục tăng lên trong những năm qua. Theo Giám đốc chương trình cao cấp Dự án Triangle trong ASEAN (Văn phòng Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO)) Anna Engblom, số người di cư trong ASEAN đã tăng 03 lần trong 25 năm qua. Lao động di cư trong khu vực này chủ yếu là lao động bất hợp pháp và gặp hạn chế trong khả năng tiếp cận lưới An sinh xã hội. Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) đang làm giảm đi các rào cản để lao động có kỹ năng được tự do dịch chuyển hơn so với trước kia. Song, những nhóm ngành nghề được tự do di chuyển chiếm chưa tới 1% tổng cơ hội việc làm trong khối ASEAN. Ngược lại, nhóm lao động thiếu kỹ năng và có kỹ năng thấp tại các quốc gia thành viên hiện đang dịch chuyển nhiều. Riêng tại Thái Lan, nhu cầu lao động kỹ năng thấp hàng năm cao gấp 5-6 lần nhu cầu lao động kỹ năng cao.

Không thể phủ nhận những đóng góp của lao động di cư trong khu vực, giúp tăng trưởng kinh tế và giảm nghèo ở cả quốc gia di cư (thông qua dòng kiều hối) và quốc gia tiếp nhận (tăng trưởng khu vực tư nhân và ổn định kinh tế)… Tuy nhiên, theo ILO, hiện AEC không có bất kỳ điều khoản nào quy định về dịch chuyển xuyên biên giới của nhóm lao động thiếu kỹ năng và kỹ năng thấp trong khối ASEAN. Điều này sẽ dẫn tới rủi ro tiềm ẩn cho lao động cũng như tạo gánh nặng lên hệ thống An sinh xã hội sau này. Theo một nghiên cứu của ILO dựa trên kết quả phỏng vấn 1.800 người lao động đã làm việc ở Thái Lan, Malaysia trở về Lào, Campuchia, Myanmar và Việt Nam, có khoảng 52% trong số họ đã làm việc bất hợp pháp tại Thái Lan; 12% làm việc bất hợp pháp tại Malaysia. Đa số lao động di cư làm các công việc nặng nhọc trong các lĩnh vực như nông nghiệp, xây dựng. “An sinh xã hội cho lao động di cư trong khu vực hiện rất yếu” - chuyên gia cao cấp về An sinh xã hội, Văn phòng ILO khu vực Markus Ruck cho biết thêm: “Điều này là do các quy định pháp lý của các quốc gia trong khu vực chưa đầy đủ, chưa có thỏa thuận song phương giữa các quốc gia, hệ thống BHXH chủ yếu bao phủ lực lượng lao động chính thức.

Liên thông không dễ

Đảm bảo lao động di cư được tiếp cận với hệ thống An sinh xã hội nước tiếp nhận là việc làm cần thiết hiện nay. Để làm tốt điều này, việc ký kết các hiệp định song phương, đa phương giữa các quốc gia về BHXH là điều kiện tiên quyết. Song, không dễ để đàm phán các hiệp định này. Theo chuyên gia tư vấn về các vấn đề tiêu chuẩn lao động quốc tế và giới Nguyễn Thị Diệu Hồng, đàm phán song phương về BHXH là lĩnh vực đàm phán rất khó khăn vì hệ thống BHXH của mỗi quốc gia khác nhau. Ví dụ, Singapore hoặc Malaysia sử dụng chế độ tài khoản cá nhân, trong khi nhiều quốc gia khác, Quỹ BHXH là quỹ chung và có sự chia sẻ rủi ro giữa những người tham gia hệ thống. Bên cạnh đó, tại nhiều quốc gia, hệ thống An sinh xã hội cũng chưa hoàn thiện, độ bao phủ còn thấp, nên chưa đủ nguồn lực hoặc thiếu kinh nghiệm trong bảo vệ quyền lợi cho lao động di cư.

Nói về giải pháp An sinh xã hội cho lao động di cư trong khu vực, đại diện Hiệp hội Xuất khẩu lao động Việt Nam Phạm Đỗ Nhật Tân cho hay, việc cần phải làm trong dài hạn là liên thông hệ thống bảo hiểm hưu trí thông qua việc đàm phán đa phương và song phương giữa các quốc gia trong khu vực. Tuy nhiên, để làm được việc này là rất khó vì mỗi nước có một hệ thống hưu trí khác nhau. Do đó, cần thí điểm giữa hai quốc gia trong khu vực có hệ thống bảo hiểm hưu trí tương đương nhau, sau đó mở rộng sang các nước trong khu vực. Song, đây là việc làm dài hạn, trước mắt các quốc gia cần có quy định cho phép cả lao động hợp pháp và bất hợp pháp đều được tiếp cận BHYT, bảo hiểm tai nạn lao động.

Vũ Dung

Viết bình luận

Tạp chí Bảo Hiểm Xã Hội

Tạp chí Bảo Hiểm Xã Hội

Open:

Phone: 0436 281 539

150 Phố Vọng, Thanh Xuân Hà Nội, Việt Nam