Nenkin - Phương thức bảo đảm an sinh cho người cao tuổi Nhật Bản

13/06/2017 08:10:40
Tình trạng dân số già hóa với tốc độ nhanh đang là một trong những “quốc nạn” của Nhật Bản, kéo theo nhiều hệ lụy về kinh tế - xã hội. Tại quốc gia này, một người được coi là cao tuổi khi trong độ tuổi từ 75 đến 89 và ước tính hiện có khoảng 62.000 người trên 100 tuổi. Tuổi thọ cao, trì hoãn kết hôn, lười sinh con... khiến tỷ lệ người cao tuổi Nhật Bản neo đơn rất cao; do đó, Nenkin (niên kim - bảo hiểm hưu trí) trở thành “cứu cánh” cho người cao tuổi khi họ hết tuổi lao động, phải sinh sống độc lập, không có sự hỗ trợ của gia đình, con cái.

  Một ngày làm việc của kỹ sư Takao Oseki, thuộc biên chế một công ty đường sắt, bắt đầu lúc 7h sáng và kết thúc khi đã 23h đêm. Đã 07 năm nay, ngày nào cũng như vậy, rất nhiều lần phải tăng ca cuối tuần, mệt mỏi đến nỗi về nhà chỉ ngủ vùi đến sáng thứ hai và lại bắt đầu một tuần làm việc mới. Vợ anh cũng bận rộn tương tự. Họ dù sống dưới một mái nhà nhưng thời gian gặp nhau rất ít, không mấy khi dùng bữa với nhau, thậm chí không có điều kiện nghĩ đến việc sinh con. Cuối cùng, họ đệ đơn ra Tòa xin ly hôn. Những trường hợp tương tự như Takao Oseki ở Nhật Bản rất nhiều, công việc choán hết thời gian dành cho hạnh phúc riêng tư, khiến tỷ lệ người cao tuổi neo đơn những năm gần đây tăng vọt. Trong khi đó, dự báo đến năm 2060, tuổi thọ trung bình của Nhật Bản sẽ tăng lên 90,93 tuổi (nữ), 84,19 tuổi (nam) và số người trên 65 tuổi sẽ chiếm tới 40% dân số. Một nghiên cứu cho thấy, nếu không sớm cải thiện tình trạng sinh càng ngày càng giảm như hiện nay (năm 2016, số trẻ em sinh ra là 981.000 em, giảm 25.000 em so với năm 2015), trong 50 năm tới, Nhật Bản sẽ mất đi 1/3 dân số và có thể sẽ... tuyệt chủng trong khoảng 1.000 năm nữa. Bên cạnh đó, dân số già hóa đồng nghĩa với chi phí y tế tăng cao, quỹ lương hưu và phúc lợi xã hội khó bảo toàn, thiếu hụt lực lượng lao động, tăng trưởng kinh tế bị ảnh hưởng. Để giải quyết tình trạng trước mắt, Nenkin (niên kim - bảo hiểm hưu trí hoặc bảo hiểm hưu trí tự nguyện) rõ ràng là một trong những phương thức bảo đảm an sinh cho người cao tuổi Nhật Bản – dẫu theo một thống kê không chính thức, kể cả khi chi tiêu hết sức tiết kiệm thì chi phí sinh hoạt của một người cao tuổi về hưu vẫn cao hơn 25% mức trợ cấp cơ bản mỗi năm.

  Thành phần Quỹ Lương hưu Nhật Bản bao gồm: Quỹ Bảo hiểm hưu trí (hay Quỹ Lương hưu cơ bản); Quỹ Lương hưu phúc lợi; Quỹ Lương hưu công vụ. Trong đó, Quỹ Bảo hiểm hưu trí (hay Quỹ Lương hưu cơ bản) - Nenkin có đối tượng là tất cả người lao động (bất kể quốc tịch, nghề nghiệp, giới tính...) trong độ tuổi từ 20 – 60 tuổi, đang cư trú/làm việc tại Nhật Bản; cụ thể, có thể chia thành 03 nhóm:

- Lao động khu vực phi chính thức, sinh viên/du học sinh/tu nghiệp sinh/thực tập sinh kỹ năng, người hoạt động trong lĩnh vực nông - lâm - ngư nghiệp... Nenkin phải đóng hàng tháng nhóm đối tượng này được quy định là một khoản tiền cố định cho tất cả đối tượng trong nhóm nhưng không bất biến mà được điều chỉnh theo từng giai đoạn theo chính sách của Chính phủ.

- Lao động khu vực chính thức, vừa tham gia Nenkin, vừa tham gia Quỹ Lương hưu phúc lợi. Khác với nhóm trên, Nenkin phải đóng hàng tháng của nhóm này không phải là một khoản tiền cố định mà được tính căn cứ vào tổng thu nhập của người đóng, khoảng 17,828% lương tháng, được người sử dụng lao động hỗ trợ 50%.

- Thân nhân (vợ/chồng, người phụ thuộc kinh tế) của lao động khu vực chính thức, trong độ tuổi từ 20 – 60 tuổi, được quỹ lương hưu lao động khu vực chính thức tham gia hỗ trợ 100% chi phí, không phải đóng Nenkin hàng tháng nhưng vẫn được hưởng lương hưu cơ bản khi về già.

  Việc tham gia Nenkin được thể hiện theo Luật định, nếu trì hoãn hoặc trốn đóng, sẽ bị cơ quan chức năng gửi thư cảnh cáo, nặng hơn có thể “đóng băng” (khóa) tài khoản ngân hàng. Để nhận được lương hưu, người tham gia phải đủ 65 tuổi, tổng thời gian đóng phí Nenkin là 25 năm (tuy nhiên, từ 01/08/2017, theo quy định mới, thời gian đóng phí nenkin rút xuống còn 10 năm). Trường hợp đóng Nenkin đủ 40 năm (từ 20 – 60 tuổi, 480 tháng), lương hưu cơ bản nhận được hàng năm – theo thời giá hiện tại – vào khoảng 78 vạn yên/năm. Trường hợp đóng Nenkin dưới 40 năm, lương hưu cơ bản nhận được tính theo công thức:

  Trường hợp là lao động khu vực phi chính thức, vừa tham gia Nenkin, vừa tham gia Quỹ Lương hưu phúc lợi, bên cạnh lương hưu cơ bản, sẽ được nhận thêm lương hưu phúc lợi. Ngoài ra, còn có thể được thêm khoản trợ cấp thương tật nếu không may bị bệnh tật, thương tích trong thời gian làm việc.

  Kể từ năm 2009, thiếu hụt lao động do ảnh hưởng của già hóa dân số, Nhật Bản đã nới lỏng chính sách tuyển dụng lao động nhập cư, đặc biệt là lao động phổ thông. Các quy định về mức lương, mức tiền làm thêm, mức tiền làm ngoài giờ, mức tiền tăng ca... cũng được mở rộng, đem lại thu nhập khá cao và ổn định cho lao động nhập cư. Trong đó, theo thông tin từ Viện Khoa học Lao động và Xã hội (Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội), lao động nhập cư Việt Nam làm việc tại Nhật Bản có mức tích lũy cao và ổn định nhất so với các thị trường xuất khẩu lao động truyền thống khác, ước sau 03 năm làm việc có mức tích lũy bình quân khoảng 720 triệu đồng/người. Song đi liền với quyền lợi, theo Luật định, lao động nhập cư có nghĩa vụ đóng Nenkin trong thời gian học tập/lao động tại quốc gia này. Tuy nhiên, không phải lao động nhập cư nào cũng có ý định hoặc có điều kiện sinh sống ở Nhật Bản tới năm 65 tuổi để nhận lương hưu; vì vậy, từ năm 1994, Chính phủ hoàn lại một phần tiền Nenkin đã đóng khi lao động nhập cư về nước. Số tiền được hoàn lại căn cứ vào mức lương, thời gian làm việc, số tiền đóng Nenkin tại Nhật Bản của người lao động, bình quân từ 06 – 12 tháng, khoảng 39,9 vạn yên; từ 12 – 18 tháng, 79,8 vạn yên; từ 18 – 24 tháng, 119,7 vạn yên; từ 24 – 30 tháng, 159, 6 vạn yên; từ 30 - 36 tháng, 199, 5 vạn yên; từ 36 tháng trở lên, 239,4 vạn yên. Để được hoàn tiền đã đóng Nenkin, lao động nhập cư phải thỏa mãn tất cả các điều kiện như không mang quốc tịch Nhật Bản; không định cư hay sinh sống ở Nhật Bản; thời gian đóng Nenkin từ 06 tháng trở lên; chưa từng lĩnh Nenkin trước đó; thời gian kể từ khi rời Nhật Bản về nước chưa quá 02 năm.

  Quá trình hoàn Nenkin được chia thành hai lần. Lần thứ nhất, sau khi chuẩn bị đầy đủ giấy tờ cần thiết theo quy định (hộ chiếu photo, giấy tờ chứng nhận không sống ở Nhật, giấy xác nhận thông tin tài khoản ngân hàng, sổ nenkin, đơn xin hoàn tiền Nenkin), lao động nhập cư đến Cơ quan Hưu trí phúc lợi Nhật Bản để nộp trực tiếp hoặc gửi qua Bưu điện, sau khoảng 03-04 tháng (kể từ ngày nộp đơn), nếu hồ sơ được duyệt, cơ quan này sẽ gửi thông báo hoàn Nenkin vào tài khoản ngân hàng của lao động nhập cư. Tùy theo đối tượng, có thể bị trừ 20,42% (nộp vào cơ quan Thuế), nhận lại 79,58% số tiền Nenkin đã đóng. Lưu ý, số tiền 20,42% trên vẫn có có thể lấy lại được, bằng cách tiếp tục làm thủ tục khai báo xin hoàn. Tuy nhiên, ở lần hai – do đã về nước – nên lao động nhập cư không có điều kiện nộp trực tiếp hoặc gửi qua Bưu điện hồ sơ được, mà nhờ văn phòng luật sư, trung tâm môi giới hoặc ủy quyền cho người quen/người thân đang sinh sống, làm việc tại Nhật Bản làm thủ tục giấy tờ hộ.

           ThS. Nguyễn Thị Kim Oanh                                                                                 

    Trường Đại học Lao động và Xã hội

 

Viết bình luận

Tạp chí Bảo Hiểm Xã Hội

Tạp chí Bảo Hiểm Xã Hội

Open:

Phone: 0436 281 539

150 Phố Vọng, Thanh Xuân Hà Nội, Việt Nam