Thực hiện đồng bộ các nhóm giải pháp phát triển đối tượng tham gia BHXH*: Kết quả bước đầu và những khuyến nghị

29/01/2019 11:12:20

Trên cơ sở đánh giá thực trạng diện bao phủ BHXH ở Việt Nam thời gian vừa qua, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội đã chỉ rõ các nguyên nhân dẫn đến tốc độ mở rộng diện bao phủ tăng chậm có thể phân thành các nguyên nhân thuộc về thiết kế chính sách và các nguyên nhân thuộc về tổ chức thực hiện.
Các nguyên nhân thuộc về chính sách:
Luật BHXH chưa bao phủ hết đối tượng có khả năng tham gia BHXH bắt buộc: (i) Chủ hộ kinh doanh cá thể không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc. Thực tế nhóm đối tượng này với khoảng trên 5 triệu chủ hộ kinh doanh cá thể, trong đó có khoảng 3,7 triệu hộ có đăng ký kinh doanh, tính đến hết 30/09/2016 có khoảng hơn 4.240 chủ hộ kinh doanh cá thể đã đăng ký và thực tế cơ quan BHXH đã tổ chức thu và giải quyết hưởng các chế độ BHXH; (ii) Người quản lý doanh nghiệp, người quản lý điều hành hợp tác xã không hưởng tiền lương.

Trong thời gian dài, chưa có chính sách hỗ trợ người dân tham gia BHXH tự nguyện. Theo Luật BHXH, kể từ năm 2018 mới có chính sách hỗ trợ người dân tham gia BHXH tự nguyện từ ngân sách nhà nước, đây cũng là lý do số lượng người tham gia BHXH tự nguyện tăng chậm.
Các quy định về điều kiện được hưởng lương hưu khá khắt khe: Về thời gian, phải tham gia 20 năm mới được được hưởng lương hưu dẫn đến tình trạng nhiều người có thời gian đóng BHXH dài, thậm chí đến 18-19 năm nhưng vẫn rời khỏi hệ thống, hưởng BHXH một lần thay vì được hưởng lương hưu.
Chính sách BHXH tự nguyện chưa thật hấp dẫn do chỉ thực hiện 2 chế độ là hưu trí và tử tuất, trong khi nhiều người dân có nhu cầu tham gia nhiều chế độ hơn nhưng chưa được đáp ứng.
Thiếu sự kết nối và hỗ trợ lẫn nhau giữa các chế độ BHXH. Chẳng hạn, ở nhiều nước, chính sách BHTN thực sự hỗ trợ cho người lao động không bị rời khỏi hệ thống BHXH qua các hỗ trợ rất cụ thể. Lao động tuổi trung niên dễ bị sa thải, Quỹ BHTN có thể hỗ trợ một phần tiền lương để doanh nghiệp giảm áp lực về tài chính khi sử dụng lao động có năng suất không cao bằng lao động trẻ; hoặc miễn giảm một phần chi phí đóng BHXH bằng cách trích từ Quỹ BHTN để đóng thay doanh nghiệp; nhờ đó, doanh nghiệp tiếp tục sử dụng lao động, người lao động tiếp tục có việc làm và tiếp tục nằm trong hệ thống BHXH, tiếp tục đóng góp cho tăng trưởng. Hệ thốngchính sách BHXH của Việt Nam chưa có các quy định như vậy. Trong bối cảnh lao động tuổi 35 trở lên đang có nguy cơ sa thải hiện nay thì các chính sách này là hết sức cần thiết.
Các nguyên nhân thuộc về tổ chức thực hiện chính sách BHXH:
Chưa có hình thức giao chỉ tiêu phát triển đối tượng tham gia BHXH phù hợp cho các địa phương. Đây không phải là vấn đề dễ dàng bởi vì với tính chất thị trường lao động linh hoạt,
sự di chuyển lao động giữa các địa phương rất khác nhau; lao động có quan hệ lao động cần
được giao chỉ tiêu theo tỷ lệ tham gia BHXH bắt buộc; lao động không có quan hệ lao động,
thuộc diện tham gia BHXH tự nguyện cần được giao theo tỷ lệ tăng trưởng. Cách giao chỉ tiêu hiện nay là giao chỉ tiêu tổng thu, giao về mặt tài chính chứ không phải giao về phát triển đối tượng.
Tính tuân thủ pháp luật BHXH chưa cao: Nhiều đơn vị, doanh nghiệp cố tình trốn đóng, đóng
không đủ số người thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc.
Công tác thanh tra, kiểm tra việc thực hiện chính sách BHXH đã được tăng cường nhưng
chưa đáp ứng yêu cầu.

Dịch vụ và tiếp cận dịch vụ BHXH cho người dân chưa thuận lợi, kể cả tham gia và thụ hưởng chế độ đối với người lao động, đặc biệt ở khu vực nông thôn.

Ngoài ra, cơ quan BHXH mặc dù đã tích cực đẩy mạnh hiện đại hóa, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, tuy nhiên quá trình này vẫn đang trong lộ trình hoàn thiện, nên còn một số nội dung chưa đáp ứng được nhu cầu, mong muốn của người lao động.
Một số biện pháp đã triển khai
Tăng cường công tác chỉ đạo của Bộ đối với các địa phương

Ngày 27 tháng 12 năm 2017, Bộ trưởng Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội đã có văn bản số 5488/LĐTBXH-BHXH gửi Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố; Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao
động Việt Nam; Tổng Giám đốc BHXH Việt Nam đôn đốc, chỉ đạo triển khai có hiệu quả các quy định của Luật BHXH có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2018, tập trung vào các nội dung:
Tăng cường công tác thông tin tuyên truyền pháp luật về BHXH, đặc biệt là việc tham gia BHXH bắt buộc đối với người làm việc theo hợp đồng lao động có thời hạn từ đủ 1 tháng đến dưới 3 tháng; quy định thực hiện chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH cho người lao động tham gia BHXH tự nguyện;
Chủ động tham mưu, trình Chính phủ ban hành các văn bản làm cơ sở cho việc phát triển đối
tượng tham gia BHXH
Ngày 03/8/2018, Bộ LĐ-TB&XH trình Chính phủ ban hành Nghị quyết số 102/NQ-CP về việc giao chỉ tiêu phát triển đối tượng tham gia BHXH. Theo đó, Chính phủ đã ban hành các nguyên tắc, chỉ tiêu, tiêu chí và phương pháp xây dựng chỉ tiêu phát triển đối tượng tham gia BHXH.
Ngày 15/10/2018, Bộ trình Chính phủ ban hành Nghị định số 143/2018/NĐ-CP quy định chi
tiết Luật BHXH và Luật An toàn vệ sinh lao động về BHXH bắt buộc đối với người lao động là
công dân nước ngoài làm việc tại Việt Nam.
Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra về BHXH, trong đó tập trung thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm đối với các đơn vị, doanh nghiệp cố tình trốn đóng, nợ đóng BHXH, BHTN.
Thanh tra việc chấp hành các quy định của pháp luật về BHXH.

Trong năm 2017, Thanh tra ngành lao động - thương binh và xã hội và thanh tra chuyên ngành đóng BHXH đã nỗ lực, tích cực tiến hành nhiều cuộc thanh tra việc chấp hành các quy định của pháp luật về BHXH:
- Đã thanh tra việc chấp hành các quy định của pháp luật về BHXH, BHTN, BHYT tại 4 cơ quan BHXH cấp tỉnh, 09 cơ quan BHXH cấp huyện và 52 đơn vị sử dụng lao động thuộc 4 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương.
- Đã thanh tra việc thực hiện pháp luật về bảo hiểm thất nghiệp tại Sở Lao động - Thương
binh và Xã hội, Trung tâm Dịch vụ việc làm thuộc Sở; BHXH cấp tỉnh, 10 cơ quan BHXH cấp
huyện, 05 cơ sở đào tạo nghề cho lao động hưởng trợ cấp thất nghiệp và 52 đơn vị sử dụng lao động tại 4 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương.
- Thanh tra việc thực hiện chính sách BHXH lồng ghép trong các cuộc thanh tra về pháp luật lao động tại 125 đơn vị sử dụng lao động. Qua thanh tra, Chánh Thanh tra Bộ đã ban hành 1.378 kiến nghị yêu cầu các đối tượng thanh tra thực hiện, 24 quyết định xử phạt vi phạm
hành chính với tổng số tiền là 985 triệu đồng.
- Thanh tra thuộc Sở Lao động - Thương binh và Xã hội các địa phương đã tiến hành 2.226
cuộc thanh tra việc chấp hành các quy định của pháp luật về BHXH, BHTN, BHYT; thực hiện
lồng ghép trong các cuộc thanh tra về pháp luật lao động là 2.767 cuộc. Kết quả thanh tra đã ban hành 40.529 kiến nghị và ban hành 1.054 quyết định xử phạt vi phạm hành chính với tổng số tiền xử phạt là 20,9 tỷ đồng.
- Ngành BHXH đã thực hiện 1.643 cuộc thanh tra chuyên ngành đóng BHXH, BHTN, BHYT
tại 4.006 đơn vị sử dụng lao động; 4.852 cuộc kiểm tra tại 10.055 đơn vị sử dụng lao động.
Qua đó, phát hiện 42.263 lao động thuộc đối tượng phải tham gia nhưng chưa tham gia hoặc
đóng thiếu thời gian với số tiền phải truy đóng (bao gồm cả lãi) là 88,2 tỷ đồng. Có 50.734 lao động đóng thiếu mức quy định với số tiền phải truy đóng (bao gồm cả lãi) là 47,3 tỷ đồng. Trung bình, mỗi đơn vị được thanh tra, kiểm tra, phát hiện khoảng 03 lao động trốn đóng BHXH và 03 lao động đóng thiếu tiền BHXH với mức tiền lương thấp hơn mức tiền lương phải đóng theo quy định. Tổng số tiền các đơn vị được thanh tra, kiểm tra nợ trước khi có quyết định là hơn 2.776 tỷ đồng; trong và sau thời gian thanh tra, số tiền nợ đóng các đơn vị đã nộp là gần 1.464 tỷ đồng (tỷ lệ thu hồi nợ là 52,7%).
Tình hình khai trình lao động, xây dựng phần mềm quản lý lao động
Trong năm 2018, Bộ đã chỉ đạo Cục Việc làm:

- Có các công văn gửi các Sở LĐ-TB&XH tỉnh, thành phố báo cáo tình hình khai trình và sử
dụng lao động cũng như đề nghị đánh giá thực trạng và giải pháp tuyển, quản lý lao động tại địa phương và đề xuất, kiến nghị các giải pháp xử lý.
- Xây dựng phần mềm quản lý lao động để tạo điều kiện cho các doanh nghiệp trong việc khai trình, cập nhật tình hình biến động lao động trong doanh nghiệp.
- Ngày 08/8/2018 Cục Việc làm đã ban hành Quyết định số 132/QĐ-CVL ban hành Kế hoạch
thực hiện Quyết định số 687/QĐ- LĐTBXH ngày 06/6/2018 của Bộ trưởng Bộ LĐTBXH về việc ban hành kế hoạch hành động của Bộ LĐ-TB&XH thực hiện Nghị quyết số 19-2018/NQ-CP ngày 15/5/2018 của Chính phủ về việc tiếp tục thực hiện những nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia năm 2018 và những năm tiếp theo. Trong đó có việc nghiên cứu triển khai thực hiện giao dịch điện tử trong khai trình lao động đối với các doanh nghiệp, đơn vị; tạo lập liên thông cơ sở dữ liệu về quản lý lao động với cơ sở dữ liệu của BHXH Việt Nam.
Một số khuyến nghị
Để mở rộng diện bao phủ BHXH, cần tính tới cả các giải pháp về chính sách cũng như cả
các giải pháp về cải thiện chất lượng cung cấp dịch vụ và tăng cường công tác tuyên truyền về chính sách BHXH. Triển khai thực hiện tốt các nội dung cải cách, giải pháp trong Nghị quyết số 28-NQ/TW về cải cách chính sách BHXH.
Các giải pháp đều hướng tới hai mục tiêu: (i) Phát triển thêm đối tượng mới; (ii) Duy trì, hạn
chế đối tượng đang tham gia rời khỏi hệ thống.
Các giải pháp về mặt chính sách
Giải pháp phát triển các đối tượng tham gia mới: Rà soát, mở rộng đối tượng tham gia BHXH
bắt buộc đối với các nhóm chủ hộ kinh doanh, người quản lý doanh nghiệp, người quản lý, điều hành hợp tác xã không hưởng tiền lương, người lao động làm việc theo chế độ linh hoạt.
Nghiên cứu sửa đổi, bổ sung theo hướng tăng tính hấp dẫn, linh hoạt của chế độ BHXH tự
nguyện như: (i) có sự hỗ trợ phù hợp từ ngân sách nhà nước cho nông dân, người nghèo, người có thu nhập thấp, lao động khu vực phi chính thức để mở rộng diện bao phủ BHXH; (ii) Nghiên cứu thiết kế các gói BHXH tự nguyện ngắn hạn linh hoạt để người lao động có nhiều sự lựa chọn tham gia và thụ hưởng. Mở rộng các chế độ BHXH tự nguyện, tạo điều kiện chuyển đổi thuận lợi giữa BHXH tự nguyện và BHXH bắt buộc.
Giải pháp duy trì, hạn chế đối tượng đang tham gia rời khỏi hệ thống:
Sửa đổi điều kiện hưởng chế độ hưu trí theo hướng giảm dần số năm đóng BHXH tối thiểu để
được hưởng chế độ hưu trí từ 20 năm xuống 15 năm, hướng tới còn 10 năm với mức hưởng được tính toán phù hợp nhằm tạo điều kiện cho người lao động cao tuổi, có số năm tham gia BHXH thấp được tiếp cận và thụ hưởng quyền lợi BHXH; Sửa đổi, bổ sung các quy định về BHXH một lần: Có quy định phù hợp để giảm tình trạng hưởng BHXH một lần theo hướng tăng quyền lợi nếu bảo lưu thời gian tham gia BHXH để hưởng chế độ hưu trí, giảm quyền lợi nếu hưởng BHXH một lần.
Tăng cường sự gắn kết và hỗ trợ lẫn nhau giữa các chế độ trong chính sách BHXH. Đàm phán, ký kết các Hiệp định BHXH song phương với các nước.
Giải pháp tổ chức thực hiện chính sách BHXH
Công tác tuyên truyền: Nghiên cứu đổi mới toàn diện nội dung, hình thức và phương pháp tuyên truyền phù hợp với đặc điểm, tính chất đặc thù của từng nhóm đối tượng, vùng miền, bảo đảm hiệu quả công tác tuyên truyền gắn với phát triển đối tượng tham gia BHXH, thu hút sự tham gia tích cực của nông dân, lao động khu vực phi chính thức; chú trọng, phát huy vai trò của những tổ chức, cá nhân có uy tín trong cộng đồng dân cư để vận động nhân dân tham gia BHXH tự nguyện.
Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát việc chấp hành pháp luật về BHXH, kịp thời phát hiện và xử lý nghiêm các vi phạm, nhất là các hành vi trốn đóng, nợ đóng, gian lận, trục lợi tiền BHXH.
Đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, thực hiện dịch vụ công trực tuyến mức độ 4 trên tất cả các lĩnh vực BHXH, bảo hiểm thất nghiệp; hoàn thiện, đẩy mạnh kết nối cơ sở dữ liệu quốc gia về bảo hiểm với các hệ thống cơ sở dữ liệu có liên quan nhằm phục vụ tốt công tác thực hiện chính sách và công tác nghiên cứu, hoạch định chính sách.

Đẩy mạnh cải cách hành chính, ứng dụng công nghệ thông tin, đơn giản hoá các quy trình, thủ tục đăng ký, đóng, hưởng BHXH, nâng cao chất lượng cung cấp dịch vụ BHXH theo hướng thân thiện, công khai, minh bạch, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp.
Tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người lao động trong việc tiếp cận dịch vụ BHXH, đặc biệt
đối với việc tham gia BHXH tự nguyện thông qua việc đa dạng các dịch vụ đóng, hưởng thông qua hệ thống dịch vụ viễn thông, dịch vụ ngân hàng.../.


*Ngày 26/12/2016, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 34/CT-TTg về tăng cường thực hiện đồng bộ các nhóm giải pháp phát triển đối tượng tham gia BHXH.

TS. Phạm Trường Giang, Vụ Trưởng Vụ BHXH, Bộ LĐ-TB&XH

Viết bình luận

Tạp chí Bảo Hiểm Xã Hội

Tạp chí Bảo Hiểm Xã Hội

Open:

Phone: 0436 281 539

150 Phố Vọng, Thanh Xuân Hà Nội, Việt Nam