Về chợ phiên Bắc Hà

28/01/2019 16:42:10
Mỗi phiên chợ trải dài trên đất nước Việt Nam đều mang trong mình một nét độc đáo của người bản xứ. Ở Lào Cai, chợ Bắc Hà mang đậm dấu ấn sắc thổ cẩm pha quyện với nét ẩm thực độc đáo, tự thân điểm tô cho vùng rẻo cao của Tây Bắc vào mỗi ngày phiên. Chợ xưa như bông hoa rừng tươi sắc mời gọi bầy ong tìm đến, thì giờ đây, bông hoa rừng ấy dường như được tô điểm thêm những nét độc đáo riêng có.

 

Nét văn hóa được bảo tồn

Chợ phiên Bắc Hà nằm gọn trong thị trấn miền núi cách Thành phố Lào Cai khoảng sáu chục cây số đường ô tô. Vượt qua những con đường quanh co đồi dốc với trùng điệp núi cao và những vực sâu hun hút gió, bạn sẽ có cơ hội để thả hồn ngắm nhìn những ngọn núi xanh cao ngất và từng áng mây trắng bồng bềnh trôi sà xuống lưng núi như những dải lụa trắng uốn lượn trong những ngày nắng đẹp với những thửa ruộng bậc thang màu mỡ đẹp như tranh vẽ nơi triền núi.

Trước đây, chợ Bắc Hà họp trên một quả đồi thoai thoải. Những năm gần đây, để bắt kịp với nhu cầu giao lưu, mua, bán ngày càng lớn của người dân Bắc Hà và những vùng phụ cận, chợ Bắc Hà được đầu tư tôn tạo, xây dựng mở mang với diện tích lớn hơn. Chính quyền địa phương và ngành văn hoá đã có nhiều cố gắng để phiên chợ được bảo tồn nguyên vẹn.

Chợ thường họp vào chủ nhật hàng tuần và mang theo nhiều nét văn hóa đặc sắc của các dân tộc của vùng miền núi cao phía bắc. Nơi đây có 14 dân tộc anh em sống cùng nhau trên vùng núi cao Bắc Hà và các vùng lân cận, chủ yếu là người Dao Đỏ. Họ đến chợ không chỉ để mua bán, trao đổi hàng hóa mà còn là dịp để giao lưu,là nơi hò hẹn gặp gỡ của bè bạn, trai gái nơi đây. Chợ họp từ sáng sớm cho đến tận chiều mới tan, nhiều người dân tộc ở xa phải đi từ đêm hôm trước mới đến kịp chợ phiên.

Hàng hóa ở chợ bao gồm đủ loại sản vật của vùng núi cao, đồng bào các dân tộc mang đến chợ đủ thứ sản vật như Chè Shan, hoa quả, rượu, áo, váy thổ cẩm, đồ trang sức bạc, hoa phong lan, cây giống; hay dắt theo những con ngựa, bò, lợn, hoặc khệ nệ vác những bao ngô, khoai, rượu, mật ong, các loại thuốc từ cây rừng, cuốc xẻng, dao rựa… Đặc biệt nhất có lẽ là món rượu ngô Bắc Hà rất nổi tiếng và thơm ngon.

Nếu là phụ nữ, chắc chắn bạn sẽ không thể bỏ qua gian hàng thổ cẩm với đủ loại váy áo dân tộc thêu hoa văn sặc sỡ với các loại trang sức bằng bạc khá phong phú. Bao sắc màu rực rỡ hoa văn thổ cẩm đỏ trên tà áo và những chiếc váy xòe cùng những bước chân của các mẹ, các chị. Nếu thích một chiếc gùi mây xinh xinh, bạn có thể yêu cầu họ bán cho mình mang về làm kỷ niệm. Nếu là người thích tìm hiểu và khám phá những bản sắc văn hóa các dân tộc, bạn sẽ rất vui vì có thể hỏi chuyện với các bà, các chị, các em rất thoải mái vì họ cũng đa phần nói thạo tiếng Kinh và rất mộc mạc trong giao tiếp, nụ cười và ánh mắt của họ là vẫn rạng rỡ trên những cặp má ửng hồng như trái đào vùng cao. Họ thường dắt theo những đứa trẻ, chúng háo hức nhìn ngó mọi người. Điều đó đã tạo ra nền văn hóa trao đổi hết sức dân dã.

Đi vào sâu trong chợ, bạn có thể nếm thử món bánh giầy rán có màu sắc tim tím được người dân tộc nơi đây pha màu bằng thứ lá cẩm. Những người phụ nữ dân tộc nơi đây rất chất phác, họ sẵn sang mời bạn nếm thử món xôi ngũ sắc rất đẹp mắt được nhuộm từ lá rừng mà họ mang theo hay món mèn mén được làm từ ngô vàng ươm bung lên thơm lừng.

Hiện nay khách du lịch nước ngoài cũng đến đây rất nhiều, có lẽ họ cũng thích những nét văn hóa còn sơ khai nhưng độc đáo nơi núi cao này. Họ khá tò mò với khu vực bán gia súc trâu bò và đặc biệt là ngựa. Đây là khu vực tập trung nhiều đàn ông hơn cả. Họ mang đến chợ bán cả những chú trâu béo mượt cùng ngựa thồ từ các bản làng xa xôi nhất. Người mua được quyền xem xét, thử ngựa xem có khỏe không bằng cách xem mắt, xem răng, vỗ mông ngựa và phi thử ngựa. Việc mua bán hầu như vẫn còn theo lối buôn bán của người xưa, cuộc đối thoại mua bán trao đổi bao giờ cũng rất thẳng và thật. Bán xong lũ ngựa dê và trâu bò, cả chủ và khách lại cùng nhau ngất ngư bên nồi thắng cố bốc khói. Chợ phiên Bắc Hà cho đến nay vẫn còn giữ được những nét văn hóa độc đáo mang đầy bản sắc của các dân tộc vùng miền núi Tây Bắc. Đây là những điểm đáng tự hào của tỉnh Lào Cai để mở rộng phát triển ngành du lịch và giữ gìn bản sắc văn hóa các dân tộc.

Độc đáo ẩm thực rượu ngô

Mỗi tuần một phiên nên người dân đến chợ Bắc Hà không chỉ để mua bán trao đổi, mà còn là dịp để gặp bạn bè, người thân để mời nhau chén rượu. Nếu bạn đã một lần đặt chân đến đây, món đầu tiên không thể bỏ qua đó là thắng cố.

Thắng cố là một món ăn của dân tộc Mông. Thắng cố biến âm của tiếng Thoảng, cố theo tiếng H'Mông có nghĩa là “nồi nước”. Thịt nấu thắng cố theo truyền thống là thịt ngựa về sau có thêm thịt bò, thịt trâu, và thịt lợn. Nhưng ngon nhất vẫn là món thắng cố ngựa. Món thắng cố ngựa ra đời từ cách đây gần 200 năm khi người Mông, Tày, Nùng về Bắc Hà cư trú. Gia vị của món này rất đơn giản, chủ yếu là những thứ sẵn có của đồng bào: gồm muối, thảo quả, địa điền nướng thơm, tán nhỏ, ướp vào thịt trước lúc đem xào. Khi món ăn chín kỹ, các thứ gia vị bổ trợ cho nhau tạo nên một thứ hương vị đặc trưng. Đến Bắc Hà vào một ngày lành lạnh, du khách bốn phương sẽ không thể bỏ qua một chút cảm giác đúng chất dân tộc khi sà vào một quán thắng cố ở đây. Nồi thắng cố nghi nghút và những bát rượu ngô, ngon chẳng kém rượu san lùng của người Dao Đỏ sẽ khiến bạn ngây ngất. 

Trong không gian ẩm thực náo nhiệt của phiên chợ, bạn có thể ngắm nhìn gương mặt ửng hồng của những chàng trai, cô gái H’Mông và người Dao Đỏ quanh nồi thắng cố. Nghe vẳng bên tai là những âm thanh của điệu khèn lá và tiếng sáo Mèo réo rắt gọi bạn tình rất lãng mạn. Rất đông những người đàn ông dân tộc Dao và cả khách du lịch ngồi quanh nồi thắng cố. Họ say sưa thưởng thức những bát canh thập cẩm của các loại thịt trâu, bò, ngựa được ninh trong chảo lớn quyện theo mùi hương của thảo quả và quế đang ngào ngạt bay lên.

Nói đến thắng cố là phải có rượu ngô Bắc Hà. Đây là một loại rượu được chính người dân Bản Phố nấu. Để có được thứ rượu ngon, người nấu phải có nhiều năm kinh nghiệm trong nghề, từ chọn ngô cho đến pha men, kỹ thuật ủ để lên men như thế nào, để khi rót rượu vào bát, mùi thơm tỏa ra, đứng xa hàng mét vẫn ngửi thấy, rượu ở trong bát rồi mà bọt vẫn không tan, đấy mới thực sự là rượu Bắc Hà.

Nghề rượu Bản Phố có những công đoạn tuy không cầu kỳ nhưng đòi hỏi sự nhạy bén, tài cảm nhận cũng như bí quyết riêng của mỗi người nấu, mỗi nghệ nhân bình dị của làng rượu. Bước đầu tiên của việc nấu rượu là đưa ngô hạt vào luộc. Công việc này diễn ra trong khoảng 12 tiếng đồng hồ. Ngô được luộc trong chiếc chảo lớn trên bếp lò. Trong quá trình này, việc tiếp nước được thực hiện từ 2 đến 3 lần kết hợp với đảo ngô hạt trong chảo.
Bên bếp lò ấm cúng, những câu chuyện về đời sống, về làm ăn, về con cháu, về xóm làng thủ thỉ diễn ra. Cửa bếp cũng là nơi ông bà kể chuyện ngày xửa ngày xưa cho con cháu và răn dạy lẽ sống ở đời. 

Bên bếp luộc ngô, người phụ nữ Mông tranh thủ làm men rượu cho những mẻ sau. Men rượu của người Mông Bản Phố được làm bằng hạt cây Pà, tiếng phổ thông thì gọi bằng cái tên rất đẹp là cây Hồng My. Hạt Hồng My nhỏ, nằm trong chùm bông giống như hạt tấm. Điều kỳ diệu là sau khi xay nhỏ, luyện với nước thành bánh thì thứ hạt này bỗng trở thành men. Một chút men thôi cũng đủ làm cho chảo ngô lớn biến đổi. 

Bước tiếp theo là ủ men và kiểm tra độ lên men. Theo ông Vàng Sử Páo ở thôn Bản Phố 2, thì sự nhạy cảm khi nắm bắt độ nóng của ngô ủ men là yếu tố quyết định chất lượng rượu, đây chính là bí quyết của nghề rượu Bản Phố. Khi nào độ nóng (tức độ lên men) của mẻ nguyên liệu đạt yêu cầu, thì ngô sẽ được đưa sang công đoạn tiếp theo, đó là trở lại với bếp lò, nhưng dưới hình thức chưng cất. Tại đây sẽ cho ra đời những giọt rượu ấm nóng, thơm lừng. 

Ngôi nhà của người Mông Bản Phố luôn có một gian bếp nằm ở đầu hồi. Đây chính là nơi nấu rượu. Ở đây hầu như nhà nào cũng nấu rượu, vì vậy hương ngô, hương rượu thơm thoảng trong không gian vùng cao, nhất là mỗi dịp gần Tết. Rượu để dùng trong việc nhà, rượu để làm quà cho anh em, và rượu còn để làm hàng hoá. Rượu ngô Bản Phố là tinh tuý được chắt lọc, xứng đáng là món quà quý được làm từ sản phẩm tự nhiên cùng với tài hoa của những con người chân chất mộc mạc sống trên đất này./.

Tuyết Hoa

 

 

Viết bình luận

Tạp chí Bảo Hiểm Xã Hội

Tạp chí Bảo Hiểm Xã Hội

Open:

Phone: 0436 281 539

150 Phố Vọng, Thanh Xuân Hà Nội, Việt Nam